Giới thiệu về hai Đại Mandala trong Phật giáo Mật thừa

Mandala, là một hình vẽ biểu thị vũ trụ trong cái nhìn của một bậc giác ngộ. Manda nghĩ là "tinh túy", la là "chứa đựng”. Trong tiếng Phạn, mandala có nghĩa là một trung tâm. Có thể coi mandala là một hình vũ trụ thu nhỏ. "Mandala" dịch nghĩa theo chữ Hán là "luân viên cụ túc" nghĩa là vòng tròn đầy đủ. Theo ý nghĩa thực tiễn thì mandala là đàn tràng để hành giả bày các lễ vật hay pháp khí để thực hành các nghi thức tu tập, cầu nguyện. Với các hành giả Đại thừa, Kim cương thừa thì Mandala là một mô hình về vũ trụ hoàn hảo, trong đó có một hay nhiều vị Phật Bản tôn an trụ.

Truyền thống Phật giáo Mật thừa có giới thiệu về hai Mandala rất quan trọng là Thai tạng giới mandala và Kim cương giới mandala, có nguồn gốc xuất phát từ tư tưởng của hai bộ kinh Đại Nhật và Kim Cương Đỉnh. Trong quan kiến Vũ trụ quan Phật giáo, Vũ trụ gồm hai phần: một phần tương ứng với nhân cách và phần kia tương ứng với thế giới của nhân cách, là những pháp sở chứng và thọ dụng của Phật. Hai mandala này là sự hội nhập giữa “thụ tri” và “sở tri”.

Thai tạng giới mandala (Garbhadhatu Mandala) là yếu tố thụ động, mô tả vũ trụ về mặt tĩnh, mặt lý tính, như thai mẹ chứa đựng con và từ lý tính thai tạng mà sinh công đức, biểu hiện Đại bi tâm của Phật.

Kim cương giới mandala (Vajradhatu Mandala) là yếu tố tác động, biểu hiện cho trí tuệ viên mãn, trí tuệ sở chứng của Phật. Ngũ Trí Như Lai là trọng tâm của Mandala này. Bí tạng ký viết: "Thai tạng là lý, Kim cương là trí".

Màu sắc cũng mang tính tượng trưng cao trong những Mandala, với mỗi phương được biểu thị bằng một màu riêng: xanh lục tương ứng với phương Bắc, trắng tương ứng với phương Đông, vàng nêu biểu cho phương Nam và đỏ là phương Tây.

1.    Kim Cương Giới Mandala

Trong tiếng Phạn là Vajradhatu Mandala, cũng còn được gọi là: Tây Mandala, Quả Mandala, Nguyệt luân Mandala. Đây là một trong 2 bộ Mandala của Mật thừa, với nền tảng là Kinh Kim Cương Đỉnh. Hiện đồ Mandala Kim cương giới gồm 9 hội Mandala cấu tạo thành, vì thế còn được gọi là Cửu hội Mandala, Kim cương cửu hội, Kim cương giới cửu hội Mandala.

Trong 9 hội, thì 7 hội trước là phẩm Kim cương giới, trong đó 6 hội đầu là Luân thân tự tính của Đức Phật Đại nhật Như lai, hội thứ 7 là Luân thân chính pháp của Ngài; hội thứ 8 và thứ 9 thuộc phẩm Hàng tam thế, đều biểu thị Luân thân giáo lệnh của Đức Đại nhật Như lai. Cả chín hội trên đây, gọi chung là Mandala Kim cương giới.

Họa hình của Mandala này lấy phía trên làm phương Tây, 2 chiều ngang và dọc đều chia làm 3 phần, tổng cộng có 9 ô tức thành 9 hội. Trong hình vẽ này, nếu căn cứ vào ý nghĩa Hạ chuyển môn (môn hướng xuống) - từ quả hướng xuống nhân, thì hội thứ nhất ở chính giữa là hội Thành thân, từ đó, theo thứ tự hướng xuống đi theo phía bên trái như sau:

1. Hội Thành thân, cũng gọi là Yết ma. Hội này gồm 5 vòng tròn, trong trung tâm mỗi vòng tròn vẽ một đức Phật. Vòng ở chính giữa là Đức Đại Nhật Như Lai, xung quanh Ngài là 4 vị Bồ tát Ba la mật; ở 4 phương đều có nguyệt luân (vòng mặt trăng), trong mỗi nguyệt luân vẽ 1 vị Phật, mỗi vị Phật có 4 Bồ tát thân cận, tổng cộng có 16 Bồ tát. Ngoài ra, còn có 4 bồ tát Nội cúng dường, 4 bồ tát Ngoại cúng dường, 4 vị Nhiếp bồ tát, các vị trời hộ trì Mật thừa và 1.000 đức Phật ở kiếp Hiền..., tổng cộng có 161 vị Phật Bản tôn an tọa chung quanh đức Phật Đại Nhật Như lai. Hình vẽ của hội Thành thân này được biểu thị cho thực tướng của quả Phật.

2. Hội Tam muội da, cũng gọi là hội Yết ma: Tam muội da Mandala trong bốn loại Mandala, là hình thức các vị Bản tôn dùng ấn khế,... để tượng trưng cho bản thệ của các Ngài; chẳng hạn tháp Đa bảo tượng trưng cho thân Tam muội da của Đức Phật Đại nhật Như lai; cây chày kim cương 5 chĩa được đặt ngang dưới thân tháp là hình Tam muội da biểu thị cho Ngũ trí hiển hiện. Hình Tam muội da của 4 vị Phật ở 4 phương theo thứ tự là: Phật A Súc ở phương Đông là Chày kim cương dựng đứng, Phật Bảo Sinh ở phương Nam là Bảo châu, Phật A Di Đà ở phương Tây là Hoa sen, Phật Bất Không Thành Tựu ở phương Bắc là Chày kim cương Yết ma. Các vị Bồ Tát cũng đều dùng hình Tam muội da để tượng trưng cho bản thệ của các Ngài. Hội Tam muội da có tất cả 73 chư tôn.

3. Hội Vi tế, cũng gọi là hội Yết ma, hội Kim cương vi tế: Pháp Mandala trong bốn loại Mandala. Tức thân Tam muội da của chư Bản tôn đều hòa nhập vào nhau để hiển bày nghĩa Đức tính của một vị Bản tôn có đầy đủ đức tính của các vị Bản tôn, cho nên Mandala này biểu thị chư Phật Bản tôn đều có đầy đủ trí dụng vi tế của Ngũ trí. Hội này tổng cộng có 73 chư tôn.

4. Hội Cúng dường, cũng gọi hội Đại cúng dường, là Yết ma Mandala trong bốn loại Mandala. Hội này trình bày nghi thức chư Bản tôn cúng dường lẫn nhau, cho nên, ngoại trừ 5 đức Phật, còn có các vị Bồ tát khác đều nắm tay trái, tay phải cầm hoa sen, trên hoa đặt hình Tam muội da. Hội này cũng có tất cả 73 chư tôn.

5. Hội Tứ ấn: Biểu thị nghĩa Tứ mạn bất li, tức hội này bao quát tất cả bốn loại Mandala. Hình vẽ là: Đức Đại nhật Như lai ở chính giữa, 4 phương vẽ 4 vị: Kim cương tát đỏa, Quan âm, Hư không tạng và Tỳ thủ yết ma. Ở 4 góc của 4 vòng tròn lớn vẽ hình Tam muội da (chày 5 chĩa, bảo châu, hoa sen, yết ma) của 4 bồ tát Ba la mật và hình Tam muội da (chày 3 chĩa, tràng hoa, đàn không hầu, yết ma) của 4 Bồ tát: Kim cương hí, Kim cương man, Kim cương ca, Kim cương vũ. Đức Đại Nhật Như lai trong bức vẽ tượng trưng cho chỗ nương tựa của bốn loại Mandala, còn 4 bồ tát Ba la mật thì theo thứ tự tượng trưng cho bốn loại Mandala. Hội này tổng cộng có 13 chư tôn.

6. Hội Nhất ấn: biểu thị nghĩa chư tôn của bốn loại Mandala đều qui về tính hải bất nhị. Họa hình phần này chỉ đơn thuần biểu hiện có 1 vị Phật Bản tôn là Đức Đại Nhật Như Lai, đặc biệt được dùng trong pháp tu Đại nhật. Đại Nhật Như Lai an tọa trong Đại nguyệt luân ở giữa bức vẽ, đầu đội mũ báu Ngũ Phật, mình mặc áo trời mầu trắng, trụ trong ấn Trí quyền, tượng trưng nghĩa Pháp thân duy nhất đầy đủ Ngũ trí.

7. Hội Lí thú, cũng gọi hội Tát đỏa, hội Phổ hiền. Hội này biểu thị nghĩa Đại Nhật Như Lai hiện thân Kim Cương Tát Đỏa đem chính pháp giáo hóa chúng sinh. Trong bức vẽ, Kim Cương Tát Đỏa đầu đội mũ báu Ngũ trí an tọa ở chính giữa, 4 phương là 4 vị Kim cương: Dục, Xúc, Ái, Mạn và ở 4 góc là 4 vị Kim cương nữ: Ý sinh, Kế lí cát la, Ái lạc và Ý khí. Viện Ngoài thì vẽ 4 vị Nhiếp bồ tát và 4 vị bồ tát Nội cúng dường là: Kim cương hí, Kim cương man, Kim cương ca và Kim cương vũ. Nhưng vị trí của các bồ tát Nội cúng dường, Ngoại cúng dường của hội này đặc biệt khác với các hội khác, đó là biểu thị nghĩa Nội, Ngoại dung hợp, không ngăn ngại. Hội này có tất cả 17 chư tôn.

8.