Lược giải Kinh Hoa Nghiêm (HT Thích Trí Quảng) - Chương 2

LƯỢC GIẢI KINH HOA NGHIÊM

HT Thích Trí Quảng

CHƯƠNG II.

QUAN NIỆM VỀ ĐỨC PHẬT THEO KINH HOA NGHIÊM

I - QUAN NIỆM VỀ ÐỨC PHẬT TRONG THỜI KỲ PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY

Ðạo Phật bắt nguồn từ Ðức Phật lịch sử, Ngài đản sinh năm 624 trước Công nguyên, là hoàng tử duy nhất của vua Tịnh Phạn và Hoàng hậu Ma Gia ở nước Ca Tỳ La Vệ, thuộc miền Trung Ấn Ðộ.

Với hoài bão tìm một cuộc sống giải thoát khổ đau sinh tử cho con người, Ngài đã từ bỏ cung vàng điện ngọc, dấn thân tìm chân lý. Sau 6 năm học hỏi và thiết thân thực nghiệm các pháp tu của ngoại đạo, Ngài đến núi Già Da, nhập định dưới cội bồ đề. Qua 49 ngày tư duy, Ngài đắc quả Vô thượng Chánh đẳng giác.

Từ đó, Ðức Phật bắt đầu hoằng hóa lợi sinh. Ngài đến Lộc Uyển giảng pháp, độ 5 anh em Kiều Trần Như, hình thành Tam bảo : Phật, Pháp, Tăng đầu tiên. Giáo đoàn của Ngài dần dần mở rộng, tập họp 1.250 vị Tỳ kheo cùng sống với Ðức Phật. Giữa Ngài và các vị Tỳ kheo này gần gũi nhau, gắn bó trong tình thầy trò. Tuy nhiên, điều cần lưu ý là những đệ tử theo tu học với Phật đều kính nể Ngài như bậc Thầy sáng suốt nhất.

Phần lớn các Tỳ kheo đều xuất thaân từ ngoại đạo hay các tổ chức khác thời bấy giờ, họ trở về quy phục với Ðức Phật vì Ngài là vị mô phạm sáng suốt nhất, thường được họ tôn danh là bậc đại Ðạo sư, là vị Thánh cao cả nhất trong hàng Thánh.

Ðó là hình ảnh Ðức Phật tại thế toàn giác, toàn trí được tôn sùng như vậy trong thời Phật giáo nguyên thủy. Với trí tuệ vô lậu, sáng suốt hoàn toàn, Ngài giảng dạy các pháp khác nhau tương ưng với căn tánh, hành nghiệp của đối tượng cần giáo hoá. Vì vậy, Phật giáo Ðại thừa đã chia pháp Phật thành tam thừa hay ngũ thừa, nhưng tựu trung, người hữu duyên tiếp nhận pháp Phật, đều được thăng hoa, giải thoát.

Phật tại thế, Ngài là đấng Ðạo sư minh triết bậc nhất, lời dạy của Ngài là chân lý và người ứng dụng có kết quả tốt là Thánh Tăng. Nhưng Phật diệt độ, thì Tam bảo mất phần Phật bảo, vị Thầy sáng suốt không còn nữa. Từ đó đặt ra vấn đề ai là người có đủ tư cách quyết định sinh hoạt của giáo đoàn.

Trước tình trạng khó khăn không ai đủ khả năng thay Phật lãnh đạo, đã dẫn đến chủ trương sử dụng giáo pháp Phật làm tiêu chuẩn quyết định. Vì vậy, Thượng tọa bộ đề ra giáo pháp còn, tức Phật còn, không ai có quyền thay đổi giáo pháp.

Nhưng sau 100 năm, chủ trương này không được toàn thể Tăng chúng tán thành. Theo họ, Phật tại thế, tùy thời, tùy chỗ giảng dạy các pháp khác nhau. Nay, không còn Phật trực tiếp ứng xử các pháp tương ưng một cách đúng đắn, lợi lạc, thì không thể áp đặt lời Phật, khống chế mọi người.

Từ sự bất đồng này phát sinh ra nhiều ý kiến khác nhau giữa các bộ phái, gọi là thời kỳ bộ phái, nhưng chính yếu có Thượng toạ bộ và Ðại chúng bộ.

Thượng toạ bộ cố gắng giữ y nguyên hình thái sinh hoạt của thời Ðức Phật tại thế, chỉ có vài thay đổi nhỏ. Họ cho rằng khi không có Phật, nên lấy giáo pháp làm Phật, gọi là Phật Pháp thân, nghĩa là Phật sinh thân không còn nữa, thì chúng ta nên nương giáo pháp Ngài để sống, lấy đó làm kim chỉ nam hành đạo, không được sửa đổi. Như vậy, Phật hiện hữu dưới dạng giáo pháp Pháp thân.

Quan niệm của Thượng tọa bộ đặt nặng Phật Pháp thân hay giáo pháp chính là Phật, đã không được đại chúng chấp nhận. Tư tưởng Ðại thừa từ đây nảy sinh với lập luận rằng từ Lộc Uyển đến Sa La song thọ, hơn 300 hội, Phật thuyết pháp không giống nhau. Vấn đề đặt ra cho người hiện tại nên lựa chọn, sử dụng pháp nào thích hợp và những gì không thể thích nghi, có thể tự quyết định cách khác.

Từ ngả rẽ này, Ðại chúng bộ lấy chư Tăng làm chuẩn, cho rằng Phật hiện hữu trong Tăng đoàn. Khi cần sửa đổi điều gì trong sinh hoạt Phật pháp, ý kiến được tập thể chư Tăng tán đồng kể như có giá trị quyết định.

Như vậy, từ niềm tin tuyệt đối vào giáo pháp, đã biến đổi thành chủ trương tin Tăng đoàn. Vì Phật tại thế, sinh hoạt chắc chắn phải khác hiện tại; thời đại và quốc độ khác, tất yếu dẫn đến sinh hoạt phải khác.

Những gì Phật dạy hay chưa nói đến, khi có sự kiện xảy ra, phải họp Tăng quyết định; đại chúng bằng lòng thì Phật hoan hỷ. Trên tinh thần lấy Tăng làm chính, phạm Phật, Tăng cứu được, nhưng phạm Tăng, Phật không cứu.

Ngày nay, trên thế giới, tinh thần này vẫn có giá trị, chúng Tăng thay Phật đưa ra quyết định chung. Phật không nằm trong giáo pháp nữa, nhưng nằm ngay trong suy nghĩ của Tăng đoàn.

Tinh thần Phật giáo Ðại thừa sử dụng giáo pháp Pháp thân của Phật giáo nguyên thủy, kết hợp với hiểu biết của chư Tăng trong hiện tại, sửa đổi thành Pháp thân của Ðại thừa, gọi là thanh tịnh Pháp thân, mà về sau được kinh Hoa Nghiêm diễn dịch là thanh tịnh Pháp thân Tỳ Lô Giá Na.

Giáo pháp là di chúc và chư Tăng thanh tịnh là sự sống. Vì vậy, chư Tăng hoà hợp nhau thanh tịnh chế định ra giáo pháp, tức nguyên tắc sống phù hợp, lợi lạc an vui, được coi là Pháp thân Phật thuyết ra, khác với Pháp thân theo Phật giáo nguyên thủy là giáo pháp gồm có một số điều không thích nghi với sinh hoạt mới của thời đại.

Thực tế cho thấy những gì chư Tăng họp lại, chế định ra, dễ được chấp nhận hơn là theo truyền thống. Mặc dù cần trân trọng truyền thống, nhưng cũng không thể không quan tâm nhiều đến nhận thức, tình cảm của người đang sống. Bỏ qua điều này sẽ đưa đến thất bại trầm trọng.

Ý thức như vậy, Phật giáo Ðại thừa chủ trương lấy thanh tịnh Pháp thân làm chuẩn mực tu hành. Tuy nhiên, cần chú ý phải hoà hợp thanh tịnh thực sự từ đáy lòng, không phải chỉ hòa ngoài mặt hay hòa trên đầu môi chót lưỡi. Thiết nghĩ khi chư Tăng hoà hợp thanh tịnh, chế định được gì, thì cái đó tồn tại.

Tóm lại, khi Phật tại thế, Ngài hiện hữu như đấng toàn giác, toàn trí, toàn thiện. Tư cách tuyệt mỹ ấy soi sáng tâm trí mọi người thăng hoa, đã được lịch sử ghi lại rõ ràng.

Vấn đề quan niệm về Ðức Phật như thế nào chỉ đặt ra sau khi Ngài diệt độ. Ở thời kỳ Phật giáo nguyên thủy (tính từ Phật tại thế đến sau Phật nhập diệt 100 năm), ngoài sinh thân Phật đã không còn nữa, người ta hình dung ra Ðức Phật vẫn hiện hữu trong giáo pháp Pháp thân, Tăng đoàn Pháp thân, tức Ngài còn hằng hữu qua lời dạy trong kinh điển, qua sinh hoạt hòa hợp thanh tịnh của chư Tăng ở khắp năm châu.

II - QUAN NIỆM VỀ ÐỨC PHẬT THEO ÐẠI THỪA PHẬT GIÁO

Ðức Phật tại thế, Ngài là đấng toàn giác, toàn trí, hướng dẫn mọi người thăng hoa tri thức và đạo đức. Sau khi Phật diệt độ, nảy sinh nhiều quan niệm khác nhau về Ngài.Ở thời Phật giáo nguyên thủy, khi sinh thân Phật không còn, người ta nghĩ Phật vẫn hiện hữu trong kinh tạng của Ngài lưu lại, gọi là giáo pháp Pháp thân.

Quan niệm giáo pháp Pháp thân được Ðại chúng bộ triển khai thành Tăng đoàn Pháp thân nghĩa là Phật vẫn sống trong sinh hoạt của tập thể hoà hợp Tăng. Từ đó, mỗi người tin Phật, học Phật, thể hiện cuộc sống theo Phật thì Phật hiện hữu trong suy tư, trong việc làm của họ. Vì vậy có bao nhiêu người hướng tâm về Ngài, thì có bấy nhiêu Phật, dẫn đến hình thành tư tưởng thiên bá ức hoá thân Phật của Phật giáo Ðại thừa.

Theo tinh thần Ðại thừa, Ðức Phật Thích Ca là một ứng thân ở Ta bà, để khai thị cho chúng sinh con đường vào Phật tri kiến. Sau khi ứng thân Phật Niết bàn, nhưõng Tỳ kheo mang hình thức giống Phật và truyền bá chánh pháp, tiêu biểu cho Phật tại trần gian, gọi là hóa Phật.

Tư tưởng hóa Phật được dân Tây Tạng đổi thành Phật sống, người ta tin và gần gũi với Phật sống hơn là Phật vô hình. Theo họ, chỉ có Lạt Ma mới có khả năng tiếp cận với Phật, và vị này là nhịp cầu tâm linh truyền thông giữa mọi người và Phật. Vì vậy, theo truyền thống Phật giáo Tây Tạng, đức Ðạt Lai Lạt Ma tiêu biểu cho Phật tại thế, được kính trọng tuyệt đối.Mỗi vị Tăng suy nghĩ về Phật, thì hiện hữu Phật; hóa Phật là Phật do chúng ta hình dung, nghĩ tưởng mà có. Từ góc độ ấy, Phật giáo Ðại thừa đưa ra quan niệm Báo thân Phật hay thân phước đức trí tuệ của Phật.

Báo thân Phật không phải là một thân lạ lùng ở nơi xa xôi nào, nhưng tồn tại ngay trong sinh thân Ngài, được cấu tạo từ sự kết hợp trí tuệ và những việc làm thánh thiện, lợi ích của Ngài đoái với đời.

Thật vậy, trên bước đường hoằng hóa độ sinh, với tri kiến thấy đúng như thật, Ngài hiểu rõ khả năng, hoàn cảnh của từng người và tùy theo đó mà chỉ dạy; họ đều thăng hoa trên đường đạo hạnh, tăng trưởng phước lạc.

Với nhân cách toàn thiện, trí tuệ toàn bích, đạo đức toàn mỹ, đức Phật dễ dàng thành công trong việc giáo hoá. Báo thân hay hành vi đạo đức, không chút lỗi lầm và trí tuệ siêu tuyệt của Ngài đã ảnh hưởng, tác động cho người, xây dựng thành một tập thể xuất gia và tại gia đạo đức, sáng suốt. Hướng dẫn và dung hóa giáo đoàn gồm 12.000 Tỳ kheo thuộc trình độ khác nhau, thành phần phức tạp, không phải là điều đơn giản.

Trong 80 năm trụ thế, Ðức Phật cảm hóa từ hàng vua chúa quyền quý, người giàu sang, học thức, cho đến người thứ dân nghèo khổ, thất học, từ người hiền lành đến kẻ sát nhân; tất cả đều được chuyển đổi, thăng tiến tốt đẹp.

Từ Báo thân viên mãn, đầy đủ phước đức, trí tuệ, Ðức Phật dùng vốn quý giá ấy để cấu tạo một thân thứ ba gọi là Pháp thân. Pháp thân không phải là cái gì siêu hình, trừu tượng ở trong hư không. Bằng trí tuệ của bậc Chánh Biến Tri, Ðức Phật biết rõ và vận dụng được nguyên lý tạo nên con người và thế giới. Từ đó, mọi vật, mọi hiện tượng trong trời đất, mọi việc của các loài đều không chướng ngại đối với Ngài. Và hơn thế nữa, Ðức Phật chi phối toàn bộ các pháp, sử dụng chúng một cách tự tại; các pháp trở thành thân Ngài. Ðức Phật sử dụng Pháp thân chuyển hoá xã hội đương thời, lúc ấy sinh thân Phật trở thành Pháp thân hay được coi là Pháp thân.

Chúng ta cũng có Pháp thân, nhưng vì không có Báo thân viên mãn, tức không đầy đủ trí tuệ, đạo đức nên Pháp thân không hoạt động được, kinh gọi là Như Lai tại triền; ví như vàng bạc có trong quặng mỏ, nhưng không biết khai thác, không dùng được.

Ðức Phật cũng mang thân tứ đại ngũ uẩn như mọi người, nhưng Ngài biết dùng sinh thân ấy để tạo thành Pháp thân và Báo thân và đạt quả vị Vô thượng Ðẳng giác. Trong khi chúng sinh phát triển nghiệp và phiền não, đời đời kiếp kiếp trôi lăn trong sinh tử khổ đau.

Trên nền tảng cuộc sống bình thường của sinh thân, Ðức Phật phát triển tinh thần, tăng trưởng trí tuệ và đạo đức để nuôi lớn Báo thân. Và từ tinh thần này hội nhập lại sinh thân, tác động đến mọi người, mọi việc. Nói chung là Ngài điều động được các pháp một cách tự tại, tức sử dụng được Pháp thân.

Tuy ba thân: sinh thân, Báo thân và Pháp thaân, thực sự chỉ là một thân, hiện hữu trong con người thật, Thích Ca Mâu Ni, được lịch sử ghi nhận.

Tóm lại, Phật giáo nguyên thủy quan niệm Ðức Phật có sinh thân và Pháp thân.

Phật giáo trong thời kỳ bộ phái lại chủ trương Báo thân và ứng thân.

Sau đó, Phật giáo Ðại thừa kết hợp hai tư tưởng này lại để hình thành quan niệm tam thân Phật : ứng hóa thân, Báo thân và Pháp thân. Nghĩa là quan niệm sinh thân của Phật giáo nguyên thủy vaø Phật giáo thời bộ phái giống nhau, vẫn giữ nguyên, nhưng mang tên khác là ứng hóa thân. Ứng thân chỉ cho Phật Thích Ca, hóa thân là những vị gìn giữ chánh pháp Phật tồn tại trên thế gian.

Ngoài ra, Phật giáo Ðại thừa đặt nặng vấn đề tri thức và đạo đức nên lấy Báo thân viên mãn hay phước đức trí tuệ làm thân. Ðây là điểm quan trọng khác biệt giữa Phật và chúng sinh, vì không tu đầy đủ hạnh Bồ tát và tâm đại bi, không thể nào đaït quả vị Phật.

Sau cùng, Ðại thừa kết hợp giáo pháp Pháp thân của quan niệm nguyên thủy với Tăng đoàn Pháp thân của thời bộ phái, biến đổi thành thanh tịnh Pháp thân. Như vậy, danh từ Pháp thân tuy giống nhau, nhưng tư tưởng cốt lõi bên trong khác nhau.

Theo tinh thần Ðại thừa, ngày nay sinh thân Phật vắng bóng trên cuộc đời, tri thức và đạo hạnh của Ngài đầu tư cho loài người vẫn là mô hình kiểu mẫu hướng dẫn cho những người đồng hạnh đồng nguyện với Ngài trên khắp năm châu.

Sinh thân không còn hiện hữu mà Pháp thân vẫn thường trụ vĩnh hằng, được vô số tâm hồn lớn nối tiếp, tạo thành mạng mạch Phật giáo lưu truyền, lợi lạc cho chúng hữu tình qua suốt 25 thế kỷ.

III - QUAN NIỆM VỀ ÐỨC PHẬT THEO KINH HOA NGHIÊM

Kinh Pháp Hoa và kinh Hoa Nghiêm là hai bộ kinh nòng cốt của Phật giáo Ðại thừa. Kinh Pháp Hoa đặt nặng về pháp, trong khi kinh Hoa Nghiêm triển khai về Phật là vị có đầy đủ tư cách để tuyên thuyết diệu pháp.

Quan niệm về Ðức Phật theo Hoa Nghiêm tất nhiên cũng khởi đầu từ Phật nguyên thủy là đức Thích Ca. Ngài cũng mang thân tứ đại giống như chúng ta và trải qua quá trình tu hành, đắc quả Vô thượng Bồ đề.

Quan điểm cho rằng Phật là người giống như ta và tiến tu thành bậc chánh giác, được xét lại trong thời Phật giáo phát triển. Vì câu hỏi được đặt ra là tại sao người đều giống nhau, nhưng chỉ duy nhất có Phật thành tựu quả vị toàn giác, còn những vị tu hành khác thì có người thành Tổ, có người làm trụ trì hoặc người chẳng đạt được quả vị nào.

Phật giáo phát triển bắt đầu mở tầm nhìn về chiều sâu, nhìn bên trong cái thực của con người, tức chân linh để định giá trị khác nhau của mỗi người. Theo tư tưởng Phật giáo phát triển, phần cốt lõi quan trọng hơn vì lõi thế nào thì hiện ra bên ngoài thế đó. Bên trong hàm chứa coát cách của Phật, Tổ, tất yếu bên ngoài phải hiện tướng hảo trang nghiêm. Ðó là do các Ngài đã tích lũy công đức tu hành nhiều đời, không phải một kiếp làm được, một đời thành Phật được như chúng ta lầm tưởng. Chúng sinh tạo nghiệp ác, chất chứa trong nhiều đời cũng giống như vậy.

Từ đó, hình thành kinh Bổn sinh, Bổn sự, nói về vô số tiền kiếp của Phật xả thân hành Bồ tát đạo. Thân xác giống như chiếc áo mặc cho chân linh. Ðó là quan niệm mới của Phật giáo phát triển bắt đầu quán sát người ở hai mặt: mặt bề ngoài là sinh thân hay thân mạng hữu hình và thân mạng vô hình bên trong là Báo thân, tức hành vi tạo tác của chúng ta.

Do công đức tu hành tạo nên con người là Bồ tát, Thánh hiền, Phật. Nghiệp chướng trần lao thì tạo thành chúng sinh trôi lăn trong sáu đường sinh tử. Như vậy, chúng ta có hai con người: con người bằng xương thịt và con người bằng chân linh. Ðại thừa chú trọng đến phần chân linh, căn cứ vào sinh thân Phật để tìm hiểu chân linh hay nhận ra Báo thân Phật.

Theo Ðại thừa, Báo thân là phước đức, trí tuệ của Phật. Ngài giáo hóa người thành tựu dễ dàng vì lời nói, hành động, việc làm đều phát xuất từ trí tuệ siêu tuyệt và đạo đức hoàn toàn thánh thiện.

Ðại thừa nhìn về Phật qua tri thức và đức hạnh của Ngài và triển khai Báo thân. Suy nghĩ về Báo thân, nương Báo thân Phật tu hành nhằm mục tiêu phát triển Báo thân của chính mình. Trên bước đường tu, chúng ta xem Phật, Tổ, Bồ tát làm gì, ta cũng làm vậy để nuôi lớn Báo thân của riêng mình.

Ðức Phật dạy rằng ai cũng có thể thành Phật nếu tu tập cho đầy đủ tâm đại bi, viên mãn hạnh Bồ tát. Vô lượng kiếp quá khứ, Phật, Hiền Thánh đều trải thân hành Bồ tát đạo, làm lợi ích chúng hữu tình, mới đạt đến Vô thượng Ðẳng giác. Ngày nay, muốn thành tựu quả vị như Phật, chúng ta cũng phải phát tâm bồ đề, dấn thân tu Bồ tát đạo. Ðó là tư tưởng nồng cốt của Phật giáo Ðại thừa.