Giới thứ 4: Không nói sai sự thật

Nói sai sự thật có 4 cách: Nói dối, nói thêu dệt, nói lưỡi hai chiều, nói lời hung ác.

(i) Nói dối (hay nói láo): là nói không đúng sự thật, chuyện có nói không, chuyện không nói có; việc phải nói trái, việc trái nói phải; điều nghe nói không nghe, điều không nghe nói nghe; hoặc giả trước mặt khen, sau lưng chê; hay là khi ưa thì dịu ngọt thơm tho, khi ghét lại đắng cay chua chát. Tóm lại ý nghĩ lời nói việc làm trước sau mâu thuẫn, trên dưới khác nhau trong ngoài không nhất quán đều thuộc về nói dối cả. 

(ii) Nói thêu dệt: là việc ít nói ra nhiều làm cho người nghe nổi sân hận; trau chuốt lời nói, lên hơi xuống giọng cho êm ái mượt mà để cám dỗ người nghe, làm cho người say mê đắm nhiễm; cũng có khi là nói biếm, nói châm, nói chích làm cho người nghe phải khổ sở. Tóm lại bao nhiêu lời nói không đúng nghĩa chân thật, thêm bớt, cho đến văn chương phù phiếm bóng bẩy làm cho kẻ nghe phải loạn tâm, sinh phiền não đều gọi là nói thêu dệt cả.

(iii) Nói lưỡi hai chiều: hay nôm na hơn là nói "đòn xóc hai đầu" nghĩa là đến chỗ này thì về hùa với bên này để nói xấu bên kia, đến bên kia thì hùa về bên ấy để nói xấu bên này, làm cho bạn bè đang thân nhau trở lại chống nhau, kẻ ân người nghĩa chống đối, oán thù nhau.

(iv) Nói lời hung ác: là nói những tiếng thô tục, cộc cằn, chửi rủa thô tháo, làm cho người nghe phải đau khổ, buồn rầu, sợ hãi.

4.1 Lý do giữ giới không nói sai sự thật

a. Tôn trọng sự thật:

Đạo Phật là Đạo như thật; người tu theo đạo Phật phải tôn trọng sự thật. Người quen với dối trá, không biết tìm về sự thật thì khó có thể chứng quả được. Chúng ta đang sống trong vọng tưởng, công việc chính của người tu hành là cố gắng phá tan vọng tưởng ấy để thấy được bản nguyên; nếu không làm được như thế mà trái lại còn chồng chất thêm cái vọng tưởng ấy với những sự dối trá lừa phỉnh nữa, thì thật là vô cùng trái Đạo.

b. Nuôi dưỡng lòng từ bi:

Cái động lực chính của sự dối trá là lòng ích kỷ, ác độc, muốn hại người để thoả lòng dục vọng đen tối của mình. Người bị lừa dối, phỉnh gạt phải đau khổ vì mình, có khi phải mắc thù vương oán, có khi phải tán gia bại sản. Người con Phật mà làm như thế là táng tận lương tâm, đã bóp chết tình thương trong lòng họ rồi. Một khi lòng từ bi không có nữa, nghĩa là cái động lực chính đã mất, thì sự tu hành chỉ còn là giả dối, lừa bịp người và tất nhiên không bao giờ có kết quả tốt.

c. Bảo toàn sự trung tín trong xã hội:

Trong một gia đình, đoàn thể, xã hội mà không ai tin ai, thì mọi công cuộc từ nhỏ đến lớn đều thất bại. Đức khổng Tử có dạy: một trong năm đức tính căn bản là lòng tin: "Nhân vô tin bất lập". Hạnh phúc gia đình và xã hội không thể có được trong sự dối trá, nghi ngờ, đố kỵ.

d. Tránh nghiệp báo khổ đau:

Lời nói tuy không phải là lưỡi kiếm nhưng nguy hiểm hơn lưỡi kiếm vì có hai mũi nhọn, một mũi đâm vào người khác và một mũi đâm vào chính người sử dụng nó. Chúng ta chắc chưa quên câu chuyện cậu bé chăn cừu muốn đánh lừa làng xóm bằng cách la “Lửa! Lửa!” nhưng nó chỉ đánh lừa người được một lần; lần sau nhà cậu cháy thật, mặc dù cậu kêu la thảm thiết cũng không ai thèm đến chữa nữa. Vì người dối trá chỉ gây hoạ cho mình nênĐức Phật dạy: "Phù sĩ xử thế phủ tại khẩu trung, sở dĩ trảm thân do kỳ ác ngôn", nghĩa là: Phàm kẻ ở đời, lưỡi bủa bén nằm sẵn trong miệng, sở dĩ chém mình là do lời nói ác. Đã đành nói ly gián nói xuyên tạc là để hại người, nhưng khi đã làm hại người thì thế nào người cũng hại lại. "Ác lai ác báo" là thế. Để tránh sự thù hằn, tránh nghiệp dữ, chúng ta không nên dối trá, điêu ngoa.

4.2 Lợi ích của việc không nói sai sự thật

a. Về phương diện cá nhân:

Được người trọng nể, tin cậy, không ai oán hận thù hiềm; đi đâu cũng được người chung quanh dành cho tình cảm thân tín, niềm nở đón tiếp. Trong nghề nghiệp làm ăn, người chân thật được nhiều thân chủ tin cậy và được giao phó nhiều trọng trách lớn.

b. Về phương diện xã hội:

Gia đình và xã hội được đoàn kết trong sự tin cậy. Mọi công cuộc chung được xúc tiến có kết quả tốt. Nhân loại thương yêu, thông cảm nhau hơn.

Hạn chế: Nói dối là một tai hoạ lớn lao cho bản thân  và xã hội. Tuy nhiên, cũng có vài trường hợp buộc phải nói dối. Đó là khi nào vì lòng từ bi mà phải nói dối để cứu người hay vật. Nói dối phạm tội là trong trường hợp do lòng tham, sân, si làm động cơ thúc đẩy. Ngược lại nếu do lòng từ bi thúc đẩy mà phải nói dối thì không phạm tội.