4. Cách nhận biết khổ đau vi tế ngay trong hạnh phúc thế gian

Tất cả chúng ta đều nhận thức về khổ và biết khi nào có những cảm thụ bất như ý như đói khát, nóng lạnh hay ốm đau bệnh tật. Trong Khổ Đế, Đức Phật chỉ dạy toàn bộ nhận thức về các hình tướng của khổ đau và bản chất mang tính nhân quả của khổ đau, trong đó bao trùm cả các khía cạnh vi tế và hữu hình của khổ đau, ví dụ như một cơn đau tức thời hay một khó khăn tại một thời điểm nhất định.

Khổ đau vi tế khó nhận biết hơn bởi khổ đau này thường khởi đầu bằng niềm hạnh phúc. Tuy nhiên, về bản chất, hạnh phúc thế gian sẽ đổi thay bởi nó không trường tồn mãi mãi. Hạnh phúc rồi sẽ chuyển thành khổ đau, nên nỗi khổ vi tế này mới là sự vô thường của niềm vui thú phàm trần. Bạn có thể cho rằng một hoàn cảnh cụ thể như nhà cao cửa rộng, tiền tài sung túc, quyền uy thế lực, vợ đẹp con khôn có thể đem lại cho bạn niềm hạnh phúc lớn nhất mà không ai có thể tưởng tượng được. Nhưng trên thực tế, chính trong hoàn cảnh đó, bạn đang phải gánh chịu nỗi thống khổ cùng cực. Nếu bạn nghĩ rằng những ai đang may mắn như chư thiên hay đại gia giàu có, mạnh khỏe, thì dường như bạn sẽ thấy họ chẳng có thứ gì khác ngoài hạnh phúc. Thật khó để mọi người hiểu rằng cội gốc, căn nguyên của những gì đang diễn ra chính là khổ đau, bởi xét đến cùng mọi hoàn cảnh đều có thể thay đổi.

Hạnh phúc là gì?

Về bản chất, hạnh phúc thường hàm nghĩa tiếp theo đó là khổ đau. Không có niềm hạnh phúc thế gian nào tồn tại trong thời gian dài. Hạnh phúc thế gian bản thân nó đã chứa đựng những nhân tố của sự đổi thay, hay khổ đau đã được hình thành ngay trong hạnh phúc. Vì lý do đó, Đức Phật chỉ dạy cho chúng ta nhận thức về khổ đau, đó không chỉ là khổ đau tức thời mà còn là những yếu tố vi tế của khổ. Đức Phật giảng về chân lý khổ đau bởi tất cả mọi thứ đang tồn tại thuộc thế giới Ta bà đều là một hình thức khổ đau.

Chỉ khi nhận thức được về khổ đau, bạn mới quyết tâm thoát khổ

Nếu chúng ta đang chịu đau khổ nhưng lại không nhận ra được điều đó, chúng ta sẽ không bao giờ có động cơ để diệt trừ khổ đau, bởi vậy sẽ vẫn tiếp tục phải chịu khổ. Chỉ khi nhận thức được về khổ đau, chúng ta mới nỗ lực vượt qua. Với những hình thái khổ đau vi tế hơn, nếu chúng ta đang hạnh phúc và dần ý thức được rằng nhậm vận tự nhiên, bản thân hạnh phúc hàm chứa nhân của đau khổ, chúng ta sẽ có thiên hướng ít bám chấp hơn vào hạnh phúc hiện tại. Thay vào đó, chúng ta sẽ suy niệm rằng: «Dường như đó là hạnh phúc, nhưng bên trong hạnh phúc này lại dung chứa nhân của khổ đau». Khi đó, chúng ta sẽ mong muốn lìa xa hạnh phúc giả tạm.

Khi nhận thức về bản chất của những hiện hữu thường nhật là khổ đau, chúng ta sẽ không bao giờ cảm thấy tuyệt vọng với tư tưởng cho rằng khổ đau luôn luôn hiện tồn. Khổ đau sẽ không trường tồn mãi mãi bởi Đức Thế Tôn đã từ bi thị hiện xuống thế giới Ta bà của chúng ta, thuyết pháp và giải thích cặn kẽ khổ đau là gì. Ngài còn chỉ dạy phương cách để tận diệt khổ đau và miêu tả trạng thái giải thoát siêu vượt khổ đau. Mặc dù hiện tại chúng ta chưa thể đoạn diệt hoàn toàn khổ đau ngay tức thì thông qua các pháp thực hành theo lời dạy của Đức Phật, chúng ta sẽ dần dần làm được điều đó để tiến bước gần hơn đến bến bờ giải thoát. Thực hành được như vậy sẽ giúp chúng ta có được sự an lạc trong tâm thậm chí trước khi chúng ta thật sự giải thoát hoàn toàn khỏi khổ đau.

Ứng dụng lời dạy của Đức Phật trong đời sống, chúng ta có thể có được hạnh phúc trong một giai đoạn mang tính tương đối trên hành trình giải thoát, để đến cuối cùng chúng ta sẽ hoàn toàn chứng ngộ trí tuệ toàn tri, giải thoát, và đạt được hạnh phúc tuyệt đối.

(Nhóm ĐBT biên soạn)