Dừng mọi so sánh

Các bạn đang đọc bài 13 trong cuốn sách Hạnh phúc tại tâm

So bì là kẻ lấy cắp niềm vui.

~ THEODORE ROOSEVELT

Khi nhìn lại cuộc sống và đánh giá hạnh phúc của mình, bạn có hay so sánh bản thân với người khác không? Con người trong thời đại ngày nay có xu hướng so bì để phân cấp thứ bậc và tạo nên những bảng xếp hạng. Ngay cả những đứa trẻ bắt đầu vào lớp một cũng phải làm bài kiểm tra để xếp lớp. Dường như chúng ta không biết mình là ai nếu không lấy ai đó làm hệ quy chiếu - tôi giỏi hơn anh ấy, tôi không thành công như cô ta,... Địa vị đang trở thành thước đo hạnh phúc. Và vì thế, chúng ta nghĩ rằng mình sẽ hạnh phúc hơn nếu làm tốt và thành công hơn người khác.

Chúng ta được dạy dỗ rằng cạnh tranh là lành mạnh - rằng đó là biện pháp tối ưu thúc đẩy con người nỗ lực hoàn thiện bản thân và cải tạo hoàn cảnh; rằng cạnh tranh tạo ra một môi trường kỳ vọng và nhờ đó các tiêu chuẩn không ngừng được nâng cao. Nhưng quả thật tôi không hiểu được làm thế nào người chiến thắng có thể hạnh phúc trên sự thất bại của kẻ khác.

Sức ép so bì đè nặng lên vai chúng ta. Chúng ta ghen tỵ với người khác, hoài nghi về bản thân, cảm thấy tự ti và kém cạnh. Công cuộc kiếm tìm sự hoàn hảo, cố gắng trở thành nhân vật “số Một” sẽ hủy hoại tâm hồn chúng ta. Hoàn hảo là mục tiêu bất khả thi và thất vọng là điều không tránh khỏi.

Phát triển khả năng linh hoạt

Địa vị là gì? Tại sao chúng ta lại biến nó trở thành điều kiện của hạnh phúc? Xét cho cùng, chúng ta biết rằng trên đời luôn có kẻ giỏi giang hơn mình. Chúng ta nghĩ mình sẽ rất mãn nguyện nếu có thể gây ấn tượng với mọi người. Nhưng khi tin mình hơn người cũng chính là lúc chúng ta đang cô lập bản thân trong lãnh địa kiêu ngạo, ảo tưởng và mất đi cơ hội kết nối tương tác với mọi người.

Tôi vẫn nhớ trong chuyến bộ hành Pad Yatra đầu tiên, sau ngày đầu đi bộ và thu nhặt rác trên đường, tôi gần như không thể nhấc chân nổi. Ngày hôm sau, toàn thân tôi cứng ngắc, khó khăn lắm mới có thể cúi xuống nhặt rác tiếp, nhưng tôi sẽ không bao giờ quên được bài học quý giá mà chính cơ thể đã dạy cho mình. Nếu không chịu cúi xuống, cơ thể chúng ta sẽ trở nên xơ cứng, thiếu sự mềm dẻo, điều đó lại làm cho việc cúi xuống càng trở nên khó khăn hơn. Tâm chúng ta cũng vậy: nếu ta không tập cúi mình để nhìn vào mắt của một người vô gia cư khi bố thí thức ăn hoặc cho họ chút tiền, nếu ta không biết khiêm nhường, hạ mình một chút để lắng nghe tâm tư những người ta yêu quý thì chúng ta sẽ không thể hiểu được thế nào là đau khổ, ta sẽ bỏ lỡ vô số bài học mà cuộc đời đem đến, kết quả là ta không biết thế nào là chân hạnh phúc.

Chúng ta luôn không ngừng so sánh thiệt hơn, nhưng thật ra, tất cả chúng ta đều giống nhau, cùng chung một chuyến tàu, với cùng một đích đến.

Hãy để mọi thứ tự nhiên

Đừng phán xét. Hãy chỉ chú tâm vào việc của mình.

Chúng ta sẽ thanh thản hơn nếu có thể giải phóng tâm khỏi những phê phán, bất đồng, mong cầu và lo lắng. Trên thực tế, nếu để tâm thuận theo dòng chảy tự nhiên của vạn pháp, chúng ta sẽ cảm thấy thư giãn hơn. Phát triển khả năng linh hoạt, mềm dẻo đem lại cho tâm ta nhiều tự do. Tôi không ngăn bạn phản biện, tìm hiểu hay khám phá, tuy nhiên thay vì soi mói, phán xét kẻ khác, chúng ta nên chú tâm hoàn thiện bản thân và để người khác được là chính họ. 

Đa số chúng ta đều thích lăng xăng, tọc mạch người khác và khiến họ khó chịu. Điều đó khiến cuộc sống thiếu vắng sự hòa hợp và nghiêm trọng hơn là dẫn đến tranh cãi xung đột. Trong những tình huống tệ hại nhất, sự bất hòa và bất đồng có thể dẫn tới chiến tranh. Chính vì thế, chúng ta cần có kỷ luật hay tự chủ ở một mức độ nhất định vì sự an ổn của mỗi cá nhân và sự hòa hợp cộng đồng. 

Hồi còn nhỏ, tôi từng rất khắt khe nghiêm khắc. Trong mắt tôi, chằng có vị tăng sinh hay tự viện nào hoàn hảo, tất cả đều khiếm khuyết. Cha tôi đã luôn nhắc nhở tôi phải thay đổi thái độ và cách nhìn nhận của bản thân. Khi nghe theo lời dạy của Cha, nhận thức và quan kiến của tôi trở nên tích cực hơn và vì thế tôi sống hoan hỷ, an vui hơn rất nhiều.

Mới gần đây thôi, trong những chuyến bộ hành Pad Yatra, tôi cũng đã cố gắng bớt khắt khe hơn. Tôi còn nhớ một lần chứng kiến mọi người toàn làm trái ý mình: chư ni dùng quá nhiều nước, thường xuyên tắm rửa giặt giũ, tăng chúng thì ăn uống không điều độ, còn những người nước ngoài thì suốt ngày tán gẫu,… Nhưng nếu cứ để những sự việc như thế ảnh hưởng tới mình thì chắc hẳn chuyến đi này sẽ trở thành một kinh nghiệm tồi tệ, vì thế tôi tự nhủ: “Thôi nào, kệ nó; nếu không có gì quá đáng thì mình cứ cho họ vui vẻ chút đi”. Nếu không tự nhủ vậy chắc là tôi sẽ phải đi kiểm tra từng chút một - xem họ thái khoai tây thế nào, nấu nướng ra sao, thậm chí cả cách họ dựng lều nữa. Và khi đó chắc tôi sẽ chẳng còn thời gian dành cho bản thân vì quá bận rộn soi xét công việc của mọi người.

Trong chừng mực nào đó, có thể vì quan tâm tới người khác mà ta cứ quẩn quanh và săm soi quá mức. Chỉ vì quá quan tâm lo lắng mà chúng ta bảo họ phải làm và không nên làm gì ngay cả khi đó không phải trách nhiệm của mình. Vì thế, chúng ta phải luôn tỉnh táo để ý cái bẫy này. 

Tập trung vào công việc của mình không có nghĩa là thờ ơ hay dửng dưng với cuộc sống. Thay vì phán xét và bình phẩm người khác, chúng ta nên chú tâm vào việc mình làm nhưng cũng sẵn sàng dang rộng vòng tay bất cứ khi nào ai đó cần giúp đỡ. Trong chừng mực nhất định, điều này cũng giống như chăm sóc con cái. Chúng ta canh chừng khi chúng đang lẫm chẫm tập đi, để chúng tự phát huy tối đa tiềm năng của mình nhưng vẫn luôn có mặt để trợ giúp kịp thời khi chúng bị té ngã. 

Hãy sống can đảm

Khi chuyện gẫu, người ta rất dễ sa đà vào thói than phiền chỉ trích người khác. Rất hiếm khi chúng ta khen ngợi ai đó, đặc biệt là những người ta vốn không ưa. Chính bản ngã đã chi phối phần lớn nội dung cuộc trò chuyện khiến chúng ta không dám can đảm để sống khác đi, trở nên tích cực, từ ái, sẻ chia và thấu hiểu hơn. 

Chúng ta nuôi dưỡng, vuốt ve bản ngã để cảm thấy thỏa mãn trong chốc lát nhưng ngay sau đó lại chẳng thấy dễ chịu chút nào. Những lúc ấy, chúng ta có cảm giác là một phần của bè nhóm, của đám đông, thậm chí ta còn tìm thấy sự đồng cảm khi cùng nhau than vãn, nhưng rốt cục những lời phàn nàn ấy chỉ tạo ra những rào cản, thỏa mãn bản ngã và khiến chúng ta xa rời bản chất thật của mình. Bản ngã luôn tự cao tự đại nhưng có lúc bạn sẽ nhận thấy cảm giác đó nhanh chóng tan biến, đó là khoảnh khắc chúng ta nhận ra sự khác biệt giữa bản ngã và tự tính tâm. Hãy can đảm chớp lấy cơ hội này!

Người anh hùng là kẻ dám sống một cuộc đời hạnh phúc, có thể chế ngự bản ngã và kiểm soát mọi xúc tình tiêu cực, những ghen tị, bất an hay kiêu mạn đang xúi giục chúng ta nói hoặc làm những điều tổn hại đến người khác. Phạm sai lầm là điều rất đỗi bình thường nhưng để rút ra bài học thì chúng ta cần có lòng can đảm và mong nguyện tha thiết trở thành người tốt hơn. Với quyết tâm hoàn thiện mình, bạn sẽ dần tiến bước trên con đường thực hành để đến một ngày viên mãn hoàn toàn mọi phẩm chất tốt đẹp của trí tuệ và tình yêu thương.

Giá trị và mối quan tâm đích thực của bạn là gì?

Hạnh phúc thuộc về người biết đủ. 

~ ARISTOTLE

Dành thời gian đọc, như đọc cuốn sách này chẳng hạn, cũng là một cách thiền. Nó cho bạn khoảng không gian để khám phá động cơ, mục đích ý nghĩa đích thực của cuộc đời. Hãy tự trả lời nếu không lo lắng bị săm soi để ý, không màng những lời ngợi khen tán thưởng, bạn sẽ trở thành người thế nào?

Giáo pháp của Đức Phật dạy chúng ta trưởng dưỡng lòng kiên nhẫn, hạnh bao dung và không xét lỗi người khác. Đồng thời, chúng ta cũng tìm thấy những giá trị và mối quan tâm của mình bằng cách khám phá xem mình thực sự cảm nhận cuộc sống ra sao, muốn trở thành người như thế nào và hành động tương ứng để phù hợp với những giá trị ấy. Khi ý nghĩ, lời nói và hành động được hợp nhất, chúng ta thực sự hòa mình vào dòng chảy của cuộc sống.

Những trải nghiệm hàng ngày có thể giúp chúng ta khám phá giá trị, sức mạnh và niềm đam mê của bản thân:

• Chúng ta đã phản ứng đúng như mong muốn trong tình huống đó chưa?

• Nếu hôm nay phát hiện một điều gì đó mới mẻ nơi mình, bạn có muốn đào sâu và phát huy tiềm năng ấy?

• Ta có thực sự đang sống một cuộc đời ý nghĩa?

Bạn phản ứng ra sao trước phê bình chỉ trích?

Bạn có hay tự ái khi bị phê bình? Bạn có vội vã khẳng định rằng ai đó đang công kích mình chỉ vì họ đã nói hoặc làm điều gì đó không vừa ý bạn? Hay bạn có cần những lời khen ngợi tán dương để thấy mình có giá trị và tự tin? 

Nếu dễ bị dao động trước những lời bình phẩm khen chê, bạn cần rèn luyện để nâng cao sự tự tin. Hãy hiểu rõ những thế mạnh của mình để thoải mái tự tin cho dù người khác nói gì. Ngay khi bị phê phán, thay vì phật ý và thấy bị tổn thương, hãy tạo cho mình một chút không gian, một khoảng tĩnh để nhìn nhận lại những lời phê bình ấy đúng với bản chất của nó. Liệu lời phê bình đó có giúp ích gì cho bạn? Bạn nên biết mỗi lời chỉ trích phê bình của người khác đều có ý nghĩa, kể cả khi lời góp ý này không hoàn toàn đúng, bạn vẫn nên lấy đó là bài học để tránh tiêu cực như vậy xảy ra. 

Nếu có xu hướng phản ứng gay gắt trước lời phê bình, rất có thể bạn cũng là người ưa chỉ trích kẻ khác. Thực tế, chúng ta sẽ bình thản trước lời chê bai nếu biết thực hành nhẫn nhịn, biết chấp nhận sự khác biệt, bớt phán xét và chỉ trích. Mỗi khi cảm thấy bị đối xử thô lỗ, hãy tự nhủ: “Vậy đã sao? Điều họ nói/làm đâu có ảnh hưởng gì đến cuộc sống của mình?” Bạn cần biết phần lớn lý do bất hòa đều xuất phát từ sự hiểu nhầm. Thậm chí ngay cả khi người ta rất vô minh, bạn cũng không cần đáp trả bằng vô minh hay sân giận. Niềm tin và tiêu chuẩn của bạn có thể hoàn toàn đúng với bạn nhưng chúng cũng chỉ phù hợp một cách tương đối vậy thôi. Đó không phải là “chân lý vũ trụ”.

Nhiều người trong chúng ta muốn đưa ra những “nhận định sắc sảo” để cảm thấy tự hào vì đã có ấn tượng chính xác về một người, một sự việc hay tình huống nào đó. “Tôi biết ngay mà!”, ta thì thầm với bản ngã, khiến “cái tôi” phình to như trái bóng. Dù việc lắng nghe tiếng nói nội tâm là rất quan trọng nhưng chúng ta cũng cần nhận thức sự khác biệt giữa trí tuệ và bản ngã để có thể rộng mở tâm nhìn nhận khách quan những gì diễn ra, không phán xét chê bai hay áp đặt định kiến. Người dân vùng Himalaya có một câu ngạn ngữ thú vị về điều này: “Săm soi con ruồi đậu trên mũi kẻ khác dễ hơn nhìn thấy một chú lừa to tướng ngay trước mặt mình!”

Khoảng trống trong tâm

Cô Clare lớn lên với niềm tin tính cách của mình không thay đổi được, nhưng giờ cô đang dần xả bỏ quan niệm này và cho mình thêm khoảng trống trong tâm để phản ứng với những tình huống bên ngoài. 

Mọi người nghĩ tôi là người điềm tĩnh và thư thái, điều đó cũng đúng phần nào. Tôi có một công việc tốt đẹp, một gia đình đáng yêu và những người bạn tuyệt vời. Tôi thực sự chẳng phải lo lắng về bất cứ điều gì. Tuy nhiên tôi lại là một người cả nghĩ, đặc biệt tôi hay lo ngại không biết người khác nghĩ sao về mình. Khi bước vào một căn phòng đông người, tôi thường nghĩ sẽ chẳng có ai muốn nói chuyện với mình. Trước kia, tôi tự cho mình là người rụt rè và hay mắc cỡ, nhưng giờ thì bạn bè lại cười giễu và cho rằng tôi thực sự là người có thể nói chuyện với bất cứ ai, nghĩa là tôi hẳn phải là người hướng ngoại và bạo dạn nhất mới đúng.

Tôi đã nhận ra chủ nghĩa cầu toàn là trở ngại lớn nhất ngăn cản mình tiếp nhận hạnh phúc. Nó khiến tôi hay phê phán chỉ trích người khác, mặt khác, tôi lại hay bức xúc một cách thái quá khi bị ai đó phê bình. Có khi người ta không hề có ý chỉ trích mà chỉ muốn góp ý mang tính xây dựng mà thôi. Hoặc cũng có lúc tôi có cảm giác mọi người thờ ơ với mình trong khi thực tế họ đơn giản chỉ đang tập trung vào công việc của họ. 

Tự quán sát tâm là bước khởi đầu giúp tôi có thêm hiểu biết đúng đắn về những gì đang diễn ra. Tôi thấy mình có thể suy ngẫm, quán chiếu về lý do khiến bức xúc và phiền não sinh khởi, đồng thời có thể nhanh chóng buông xả những cảm xúc vừa phát sinh. Tôi tự hứa sẽ giảm bớt thói quen phê phán và cầu toàn, điều đó cho tôi cái nhìn khách quan hơn giữa một tình huống phát sinh và phản ứng của mình. Như thế không có nghĩa tôi đang mất đi chính kiến hay thiếu đam mê hào hứng, chỉ đơn giản tôi thấy mình biết chấp nhận sự khác biệt một cách dễ dàng hơn. Chúng ta học hỏi được rất nhiều từ lời phê bình hữu ích và cũng chẳng phải phiền lòng trước những góp ý tiêu cực.

~ Clare

Hạnh phúc vì biết đủ

Theo quan điểm của tôi, hạnh phúc là sự bằng lòng. Với một số người, điều này nghe có vẻ kỳ quặc vì dường như nó chẳng liên quan đến sự hưởng thụ hay thậm chí cả những niềm vui thông thường. Nhưng khi tôi hài lòng với điều gì đó, chẳng hạn như một công việc vừa hoàn tất hay món ăn mình vừa thưởng thức, như thế có nghĩa là tôi đang hạnh phúc. Đây không phải sự thỏa mãn có được khi ta đạt được mục đích hay hoàn tất một điều kiện nào đó. Nó đơn giản là mối quan hệ tương tác giữa tôi và cuộc sống. Hạnh phúc này dựa trên sự thấu hiểu cho dù điều kiện ngoại cảnh có thay đổi thế nào thì chính thái độ, quan điểm của bản thân mới quyết định ý nghĩa của những hoàn cảnh đó. Chỉ cần thấy mình đã nỗ lực tối đa với động cơ tốt đẹp, tôi sẽ dễ dàng chấp nhận những việc xảy ra ngoài tầm kiểm soát. Như thế, tôi đang nắm giữ chìa khóa hạnh phúc trong tay mình.

Một số người quan niệm thước đo hạnh phúc là thành công bên ngoài. Tất nhiên, làm tốt một việc gì đó có thể khiến ta vui sướng. Nhưng tôi tin hạnh phúc sẽ đến khi chúng ta biết bằng lòng. Nếu không thì dù có thành công tới đâu, chúng ta vẫn sẽ buông bỏ “hạnh phúc” có được để theo đuổi mục tiêu cao hơn. Ta sẽ chẳng cho mình cơ hội tận hưởng tri ân những gì đang có mà cứ lao về tương lai khó nắm bắt.

Hài lòng có thể bị nhầm với sự tự mãn nhưng đó là hai điều hoàn toàn khác biệt. Bằng lòng không có nghĩa là cứ ngồi một chỗ mà nhủ thầm: “Tuyệt thật, giờ thì ta có thể gác chân thư giãn vì ta đang rất thỏa mãn với cuộc sống!”. Sự hài lòng đến từ niềm tinh tấn hỷ lạc. Chúng ta hài lòng vì ta biết rằng ngày hôm nay mình đã cố gắng hết sức, chúng ta thích nghi với đổi thay, thực sự tri ân cuộc sống và tình yêu chúng ta có với cuộc sống này. 

Khi thấy hài lòng, chúng ta sẽ bớt bám chấp vào thành công, các mối quan hệ hay những tri kiến của mình. Bên cạnh đó, ta cũng không lo sợ bị mất đi những gì mình đang có, cuộc sống sẽ trở nên nhẹ nhàng và dễ chịu hơn. Thay vì hao tâm tổn trí so bì vị thế, chúng ta tập trung vào đối tượng duy nhất trong tầm ảnh hưởng là chính bản thân mình. Chúng ta trở thành người bạn, người vợ, người chồng tốt, biết quan tâm yêu thương người khác, cho phép họ sống theo cách họ muốn, được phát huy nét đẹp nội tâm của chính mình. 

Một ngày không phán xét

Ngày hôm nay, hãy buông bỏ mọi định kiến. Cho dù bạn có thói quen chỉ trích kẻ khác hay oán trách chính mình thì hôm nay hãy học cách để mọi việc được tự nhiên vận hành, đừng đánh giá hay nhận xét gì cả. 

1. Nếu bạn luôn được mọi người tin là tri kỷ tâm giao, hôm nay hãy nghỉ ngơi và khuyên họ tự cảm nhận việc cần làm qua trí tuệ và tiếng nói trái tim.

2. Nếu bạn muốn mọi thứ hoàn hảo, hãy sống trọn vẹn một ngày tự nhiên không áp đặt. 

3. Hãy ý thức với từng lời nói hàng ngày, đừng tìm cách góp ý chỉnh sửa người khác trừ khi điều này thực sự giúp ích cho họ. 

4. Hãy chấp nhận quan điểm và cách sống của người khác. Để làm điều này, bạn không phải mất gì mà chỉ cần tỉnh thức đặt mình vào hoàn cảnh người khác. 

5. Hãy sống một ngày không so sánh, thành thật với bản thân và các giá trị của chính mình. 

Món quà tĩnh lặng

Im lặng là người bạn đích thực không bao giờ phản bội.

~ KHỔNG TỬ

Tôi tin vào lợi ích của việc sống hết mình theo dòng chảy cuộc sống song cũng luôn tin rằng sự tĩnh lặng, biết dừng lại để thong thả chiếu soi cũng mang lại cho chúng ta nhiều bài học quý giá. Đó là khi chúng ta đưa tâm vào trạng thái thiền định để có thể thực sự trưởng dưỡng trí tuệ.

Chúng ta dễ lãng phí thời gian và năng lượng cho những việc phù phiếm. Thậm chí ngay cả khi đang than vãn mình không đủ thời gian để hoàn tất công việc, chúng ta vẫn mắc phải tật này. Vì vậy, hãy biết dành những khoảng tĩnh để quán chiếu nội tâm thay vì hao tốn sức lực cho các hoạt động vô bổ bên ngoài. Đừng sợ sự tĩnh lặng, đừng sợ phải ngồi yên. Một số người thậm chí không thể ngồi yên vài phút mà không thấy tay chân ngứa ngáy hoặc nôn nóng bồn chồn. Thực ra, chính qua những giây phút tĩnh lặng ấy, chúng ta sẽ có khả năng trưởng dưỡng hiểu biết nội tâm. Khi đó, cuộc sống bên ngoài tự khắc sẽ cải thiện quân bình mà không cần chúng ta phải lo lắng gỡ giải.

Chúng ta không thể kiểm soát ngoại cảnh, bất kể đó là suy nghĩ, lời nói hay hành động của người khác, nhưng lại có thể dành chút thời gian tìm hiểu xem mình đang tu dưỡng bản thân ra sao. Đó là lúc chúng ta nhìn lại các dự định, động cơ đã qua và tự hỏi xem lời nói và hành động mình có đi đôi với nhau không. Hãy tự nhắc nhở mình tri ân tất cả những gì đang có trong cuộc đời, học cách nhận biết mọi cảm xúc phát khởi, kể cả những lo lắng muộn phiền. Biết chấp nhận nhưng cũng đồng thời xả ly những xúc tình phiền não để tiếp tục tiến bước trên hành trình cuộc sống!

Hãy quán sát tâm vì đó chính là bậc thầy đích thực. 

~ MILAREPA

Nếu không thận trọng, chúng ta có thể tạo nên rào cản tinh thần cản trở việc tạo dựng những mối quan hệ ý nghĩa trong cuộc sống. Sự mềm dẻo linh hoạt chính là mấu chốt để vượt qua chướng ngại. Hãy giữ tâm chính niệm, đừng vội vã phê bình, phản đối hay đưa chuyện về người khác. Khi nói xấu ai đó, tâm ta chứa đầy những ý nghĩ tiêu cực. Trong trạng thái đấy, thử hỏi làm sao ta được an vui? 

Nếu thấy không thoải mái với phong cách của ai đó, bạn có quyền làm theo cách mình thích; tuy nhiên, bạn cũng cần tôn trọng sự khác biệt và không nên áp đặt quan điểm của mình lên người khác. Hãy nhìn vào ưu điểm thay vì soi mói khuyết điểm của mọi người. Hãy làm những gì trái tim bạn mách bảo và khuyến khích mọi người làm như vậy!

(Trích từ ấn phẩm "Hạnh phúc tại tâm"

Tác giả Đức Pháp Vương Gyalwang Drukpa

Drukpa Việt Nam biên dịch và phát hành)

Mời các bạn đón đọc bài tiếp theo: Vun bồi những kết nối đầy ý nghĩa

Đọc lại bài trước ấn vào đây.