Hãy quán chiếu trải nghiệm khổ đau

Các bạn đang đọc bài 15 trong cuốn sách Hạnh phúc tại tâm

Trốn chạy nỗi buồn có nghĩa là bạn đang xa lánh hạnh phúc

~ JONATHAN SAFRAN FOER

Hạnh phúc luôn song hành với các cung bậc cảm xúc khác nhau. Nếu biết quan tâm sâu sắc tới mọi cảm xúc, bạn sẽ tiến gần hơn tới con người đích thực của mình. Mỗi khi tự đứng dậy sau những vấp ngã khổ đau, chúng ta sẽ trưởng thành và mạnh mẽ hơn. Điều quan trọng là chúng ta không né tránh khổ đau nhưng cũng không nhất thiết mang giữ chúng bởi điều đó sẽ ngăn cản ta hân hưởng hạnh phúc. Chúng ta cần nhận biết mọi xúc tình và can đảm đối diện với chúng, chỉ có như vậy ta mới có thể buông xả chúng. 

Khi buồn, hãy trải rộng lòng mình

Niềm vui ẩn giấu bên trong nỗi buồn… Nỗi buồn càng sâu sắc, niềm vui càng đong đầy.

~ KAHLIL GIBRAN, Nhà tiên tri

Trên đường đời, khi bị đối xử tệ bạc và vấp ngã đau đớn, chúng ta được quyền lựa chọn, hoặc coi đó như một lời thức tỉnh, hoặc uống một viên thuốc an thần để tìm quên trong giấc ngủ và hy vọng cơn đau sẽ qua đi.

Những lúc ấy, nếu chọn cách sống thật với bản thân và cảm xúc của mình đồng thời cố gắng không trốn tránh, chúng ta sẽ có cơ hội thực sự tỉnh thức trong cuộc sống. Đừng ngại cầu cứu sự giúp đỡ bởi chính bạn cũng muốn người thân gọi mình khi nguy khó. Đừng sợ mình gục ngã khi va vấp - bạn chỉ cần vững tin, yêu thương và thông cảm với chính mình như đối với những người mình thương yêu.

Phiền não hay đau khổ là một phần tất yếu của con người, thậm chí chúng còn là một phần của hạnh phúc. Không có khổ đau thì làm gì có hạnh phúc, cũng như không có bùn làm sao có hoa sen. Mỗi thử thách đều mang đến cho chúng ta những bài học, nhờ đó chúng ta khám phá ra thế mạnh tiềm ẩn của bản thân để quyết tâm rèn luyện và hoàn thiện mình. Chúng nhắc nhở ta rằng cuộc sống này quý giá biết bao và đừng nên lãng phí dù chỉ là một giây phút. Đó là một phần của quá trình trưởng dưỡng niềm tri ân sâu sắc với cuộc sống. Vì thế, đừng bao giờ sợ buồn phiền hay đau khổ, hãy quán chiếu trải nghiệm khổ đau, nhưng chúng ta cũng cần nuôi dưỡng và vun đắp niềm vui, tình thương yêu nơi chính mình để không bị mắc kẹt trong đau khổ.

Cùng với việc trưởng dưỡng tâm, chúng ta có thể cảm nhận mọi cảm xúc cuộc đời một cách trọn vẹn và sâu sắc. Ví dụ, “khoảng hở” trong tâm nhờ thiền định có thể giúp ta có sự hài hòa với các xúc tình, có nghĩa là cứ để những xúc tình ấy đến rồi đi một cách tự nhiên.

Hãy buông xả

Chúng ta dễ mắc kẹt vào những khuôn mẫu “nên làm” và “phải làm” đến mức quên nghe những gì trái tim mách bảo và lạc bước khỏi con đường mình đã chọn. Đôi khi hành động can đảm nhất chỉ đơn giản là “buông xả”. Dưới đây là một trích đoạn từ bài viết cá nhân của anh Trevor Stockinger:

Buông xả thường được coi là khái niệm tâm linh sáo rỗng. Tuy nhiên câu nói này lại chứa đựng trí tuệ. Chúng ta tự phóng chiếu những kỳ vọng và quan điểm của mình về thế giới bên ngoài. Khi thế giới không thuận theo cách nghĩ của mình (điều này thường xuyên xảy ra), ta cảm thấy mất mát đau khổ. Tuy nhiên, chúng ta lại thường không biết cách chấp nhận nỗi đau và vượt qua mất mát.

Thật dễ để cảm nhận nỗi đau khi người thân hoặc bạn bè qua đời. Chúng ta luôn mong muốn họ ở mãi bên mình, chúng ta ôm ấp bao dự định tốt đẹp, những tưởng sẽ được đồng hành cùng nhau trọn đời. Ngay cả khi mâu thuẫn, chúng ta vẫn nhủ lòng nhất định cả hai sẽ sớm hòa giải. Khi họ đột ngột ra đi, những ước mong và dự định ấy chợt tan tành. Chúng ta trải qua quãng thời gian đau buồn để thích nghi với sự mất mát. Những lúc đó, tự đáy lòng, chúng ta biết mình cần buông xả và chấp nhận thay đổi. Chẳng còn cách nào khác, bởi cái chết là điều chắc chắn duy nhất mỗi người sẽ đều phải trải nghiệm trong cuộc đời.

Xét dưới góc độ vi tế hơn, sự mất mát xảy ra liên tục. Ví dụ, tôi mới nhận được tin nhắn của mẹ tôi. Trong tin nhắn, bà thể hiện quan điểm không phù hợp với tôi, điều này làm tôi bất ngờ vì tôi chờ đợi một câu trả lời khác. Ngay lập tức, tôi nổi cáu. Rồi tôi trấn tĩnh lại và cảm thấy ân hận vì đã để cơn giận phát khởi một cách hồ đồ như thế.

Trong tình huống này, tôi nhận ra những cảm xúc mình vừa trải qua, từ tức giận, chối bỏ cho đến ân hận rồi chấp nhận thực tế chính là quá trình giúp tôi buông xả hay chấp nhận mất mát một điều gì đó, mà ở đây là niềm tin rằng mọi người sẽ làm theo ý mình. Điều này vẫn thuờng diễn ra trong cuộc sống. Nếu suy ngẫm kỹ, bạn sẽ thấy mình cũng không khác là mấy so với đứa trẻ khóc nức nở khi lỡ đánh rơi que kem. Tất cả chúng ta đều khổ đau truớc mất mát, chỉ có điều chúng ta thuờng tự gồng mình lên để tránh phải tỏ ra yếu đuối hay than khóc. Nhưng đôi khi, chính cơ chế đối phó này lại ngăn ta trải nghiệm đau khổ một cách đúng đắn, trong khi đó là điều cần thiết để ta có thể buông xả hoàn toàn. 

Sau đây là một ví dụ minh họa điều tôi muốn nói. Trong mười năm trở lại đây, tôi có cơ hội làm việc với những người rất cầu toàn. Tôi cố gắng đáp ứng mọi đòi hỏi của họ và trở thành một luật sư hoàn hảo như họ mong muốn. Tôi bắt đầu quen với việc thức khuya, hy sinh các mối quan hệ xã hội và không để tâm nhiều đến sức khỏe của mình nhằm đạt được mục tiêu trở thành một luật sư hoàn hảo. Tôi coi mục đích của họ là mục đích của mình. Trên thực tế, điều này cũng không quá khó khăn bởi vì bản thân tôi cũng là một người cầu toàn và khắt khe, thậm chí trước cả khi tôi gặp họ .

 Rồi vài năm gần đây, sau nhiều tháng làm việc đến 90 giờ mỗi tuần, cuối cùng tôi cũng nhận ra rằng cái giá để đạt điểm A chẳng đáng bù đắp cho nỗi khổ của tôi, và lần đầu tiên trong đời tôi tự nhủ rằng đạt được điểm B hay C cũng không hề gì.

Nhưng sau đó, tôi lại không giữ được sự tỉnh thức ấy một cách trọn vẹn và vẫn tự buộc mình vào nhãn mác một luật sư hoàn hảo. Tôi không thực sự buông bỏ được lý tưởng ấy để sống lành mạnh hơn. Điều này khiến mâu thuẫn nảy sinh. Lối sống mới mà tôi đang cố gắng theo đuổi xung đột với tiêu chuẩn hoàn hảo cũ khiến tôi tức giận. Rồi tôi lại thấy cắn rứt vì đã nổi giận. Cứ như thế, nỗ lực thay đổi khiến những xúc tình trở nên lẫn lộn rối ren.

Thay đổi nghĩa là mất mát - và chúng ta cần trải nghiệm nỗi đau đó để có thể buông xả và bước tiếp. Chính vì vậy nên con đường tâm linh thường gian nan. Ta mất đi những điểm tựa tiện nghi dễ chịu, từ bỏ thói tự phụ và không còn niềm tin cao ngạo rằng hạnh phúc bền vững có thể đạt được bằng cách biến đổi thế giới bên ngoài.

Mặt khác, càng mất mát, chúng ta càng trở nên mạnh mẽ. Ta sẽ nhận ra sự vô thuờng của cuộc sống. Chúng ta có thể có que kem lúc này nhưng không được lúc khác. Dù thế nào, chúng ta vẫn có thể hài lòng. Khi đó, chúng ta đã thực sự buông xả.

~ Trevor Stockinger

Hãy sẵn sàng

Nhiều lúc mọi người thấy những điều tôi nói có vẻ tiêu cực hay bi quan vì khi bàn về hạnh phúc, tôi thường nói chúng ta nên bớt kỳ vọng và chuẩn bị tinh thần cho điều tồi tệ nhất. Quan niệm này đi ngược lại với lối tư duy phổ biến cho rằng chúng ta cần luôn luôn vươn tới ước mơ của mình và chỉ nên nhìn vào mặt tích cực của cuộc sống. Nhưng tôi e rằng với áp lực phải đạt được ước mơ đè nặng lên vai, thật khó để có được thêm hạnh phúc, chúng chỉ khiến ta dễ rơi vào trạng thái căng thẳng lo âu. Điều đó cũng có nghĩa là chúng ta chưa sẵn lòng hiểu và đón nhận bản chất vô thường của cuộc sống. Chúng ta muốn thành công nhưng không biết cách ứng phó với thất bại. Nếu biết chuẩn bị tâm lý rằng chúng ta sẽ chết - điều chắc chắn duy nhất của cuộc sống - chúng ta sẽ thực sự sống ý nghĩa và trải nghiệm hạnh phúc đích thực.

Trong giáo lý Đạo Phật, chúng ta bàn về “luân hồi” (khổ đau) và “niết bàn” (hạnh phúc an lạc) như hai mặt của một đồng xu, song song tồn tại. Cũng như vậy, ở đâu có bóng tối, ở đó luôn có ánh sáng. Vì thế, khi tôi nói bạn cần sẵn sàng cho điều tồi tệ nhất, điều đó không có nghĩa là bạn cần phải có một quan điểm hay thái độ tiêu cực; chỉ đơn giản là bạn hãy gạt bỏ mọi kỳ vọng và mong đợi - hãy linh hoạt và sẵn sàng đón nhận bất cứ điều gì xảy đến. Tâm tự tại cho ta tâm thế sẵn sàng cho mọi tình huống xảy ra, nhưng cũng có thể chắp cánh đưa ta tới những chân trời mơ ước.

Khi nỗi đau giam hãm bạn trong quá khứ

Ngày xưa, có hai vợ chồng phú ông sinh được một nguời con gái xinh đẹp. Bà mẹ yêu thương con hết mực và luôn quấn quít bên con. Một ngày kia, cô gái nhỏ đột ngột qua đời khiến người mẹ vô cùng đau đớn. Không ai có thể an ủi nổi bà - kể cả gia đình hay bạn bè. Họ tìm mọi cách giúp bà xoa dịu nỗi đau nhưng bà vẫn nhất quyết không chịu buông xác con.

Lúc ấy Đức Phật tình cờ đi ngang qua. Khi nghe câu chuyện, Ngài tỏ ý muốn giúp đỡ; người mẹ cầu xin Đức Phật giúp cho con gái bà sống lại. Đức Phật bảo bà hãy đi tìm một hạt giống đặc biệt từ một ngôi nhà chưa từng có ai bị chết. Loại hạt này rất phổ biến, hầu như bếp nhà nào cũng có. Người mẹ đi luôn và tin chắc sẽ sớm mang hạt giống về. Bà đi tới một ngôi nhà và hỏi xin hạt giống mang về cho Đức Phật để Ngài cứu sống cô con gái. Chủ nhà sẵn lòng cho bà hạt nhưng khi bà hỏi trong nhà đã có ai từng qua đời chưa thì họ trả lời trong nhà có bà cụ mới mất năm ngoái. Người mẹ tiếp tục đi hết ngôi nhà này sang ngôi nhà khác; nhà nào cũng có loại hạt giống ấy, chỉ có điều chẳng nơi nào người ta có thể khẳng định chưa từng có ai trong gia đình qua đời. Khi bà mẹ quay trở về tay không, Đức Phật đã an ủi bà và giải thích rằng sinh lão bệnh tử là bản chất tự nhiên của đời người - đến một lúc nào đó mỗi người trong chúng ta đều có người thân phải ra đi, bản thân chính ta cũng phải giã từ cuộc sống. Mặc dù điều này vô cùng đau buồn, nhưng đó là điều tất yếu xảy ra, không trừ một ai cả. Cuối cùng thì người mẹ cũng hiểu ra và đồng ý rời xa xác con gái mình. Khi làm được điều đó, bà đã trút bỏ được gánh nặng trong trái tim và tâm hồn.

Làm thế nào để vượt qua những nỗi đau quá khứ? Việc bạn muốn tự phòng vệ một cách bản năng để không phải trải qua những nỗi đau tương tự là điều hoàn toàn dễ hiểu. Nhưng bạn có thể đang dựng nên một bức tường vô hình ngăn cách mình với mọi người, không cho mình tiếp cận những trải nghiệm và cơ hội mới. Bạn tự hỏi tại sao không tìm thấy tình yêu nhưng có thể lại đang vô tình né tránh tình yêu do ám ảnh bởi nỗi mất mát người thương yêu trong quá khứ. Bây giờ, hãy thử nhìn nỗi đau và sự sợ hãi từ góc độ khác. Nếu bạn quá sợ đánh mất tình yêu lần nữa thì chắc hẳn đó phải là một điều vô cùng quý giá. Và nếu nó quý giá như vậy thì chứng tỏ bạn đang sở hữu nguồn sức mạnh yêu thương lớn lao. Lẽ nào bạn lại khước từ trao tặng món quà tuyệt vời ấy cho người khác? 

Tôi đã gặp rất nhiều người biết chuyển hóa những biến cố cuộc đời thành cơ hội tiến bước trên con đường mới đầy thú vị và hứng khởi, hoặc đơn giản như một lời nhắc nhở họ sống cuộc đời trọn vẹn nhất. Đến một lúc nào đó, chúng ta đều sẽ mất đi tất cả những người gần gũi, thân thương. Nhưng ta vẫn có thể lựa chọn để nhìn thấy những điều tốt đẹp dù đơn sơ trong bất kỳ tình huống nào. Một người thân ra đi là một mất mát lớn, nhưng tình yêu thương ta dành cho người đó không bao giờ mất. Tình yêu thương đó sẽ tiếp thêm cho ta sức mạnh và nghị lực để tiến bước trên đường đời. 

Hàn gắn các mối quan hệ

Mối liên hệ với những người xung quanh chính là nguồn sức mạnh và hạnh phúc của chúng ta. 

Nhưng cũng như cuộc sống luôn đầy ắp những thăng trầm, các mối quan hệ của ta cũng vậy. Hôm nay, chúng có thể cho ta niềm vui, nhưng ngày mai, một hiểu lầm tai hại có thể khiến ta ngập tràn đau khổ. Chúng ta cần được bạn bè và người thân nhìn nhận mình một cách tích cực, và khi cảm thấy họ đang nhìn mình với con mắt khác, chúng ta thu mình lại hoặc dễ dàng phản ứng bằng thái độ và hành động tiêu cực. 

Điều mấu chốt là chúng ta cần lấy lại sự cân bằng nhưng không phải bằng cách ghét bỏ bản thân hay cố gắng níu kéo người kia trở lại. Sự cân bằng nội tâm chỉ có thể có được nếu chúng ta biết hồi quang phản chiếu chứ không phải cố gắng tìm kiếm bên ngoài hoặc trầm chìm trong những suy nghĩ tiêu cực. Chính vì không nhận thức được điều này mà chúng ta dễ bị tổn thương bởi lời nói, ánh mắt hay hành động của người khác. Hãy nhớ rằng gốc rễ của mọi hiểu lầm đều xuất phát từ quan niệm, nhận thức của mọi người đối với nhau. Phán xét của ai đó không tạo thành tính cách con người ta. Vạn pháp trong cuộc sống vốn vô thường và nếu hôm nay ta cảm thấy thất vọng tổn thương thì điều đó sẽ mau chóng qua đi bởi chính quan niệm của chúng ta cũng sẽ thay đổi.

Nếu phải chấm dứt một mối quan hệ vì những tổn thương quá lớn gây ra cho cả hai người, chúng ta không nên cưỡng lại cảm giác đau buồn - cứ để nó sinh diệt tự nhiên thay vì đeo bám lấy nó. Cuộc sống rồi sẽ tươi sáng trở lại. Dĩ nhiên, có lúc cảm xúc tiêu cực như những đám mây đen sẽ phủ kín hạnh phúc khiến cả thân tâm ta bực bội bất an. Hãy để những đám mây đó tan đi một cách tự nhiên rồi bầu trời sẽ lại tươi sáng trở lại. Có thể chúng ta cần chút thời gian để nỗi đau nguôi ngoai, để thấu hiểu sự mất mát của mình, nhưng không nên sống trong tiếc nuối hay dằn vặt bản thân. 

Sau cơn mưa trời quang mây tạnh. Đối diện với nỗi mất mát điều mình yêu quý là cơ hội để trân trọng tri ân những gì đang có. Chúng ta tìm đến những người từng yêu thương và giúp đỡ ta, tri ân vì họ là một phần cuộc sống chúng ta. Đối với cha mẹ chẳng hạn, ngay cả khi khoảng cách giữa cha mẹ và mình ngày một xa dần theo năm tháng hoặc chúng ta còn bất đồng quan điểm, hãy biết dừng lại một chút để suy ngẫm về việc cha mẹ đã hy sinh vất vả vì mình ra sao. Dù họ có thể không là những bậc phụ huynh hoàn hảo, chúng ta vẫn phải biết ơn vì cha mẹ đã cho ta cuộc sống quý giá này.

Trong Đạo Phật, chúng ta tin mọi hữu tình chúng sinh là mẹ vì mẹ đã cho ta cuộc đời này. Những khi bế tắc đau buồn, ta thường tìm đến mẹ để trút bầu tâm sự. Vào những lúc ấy, chỉ một cử chỉ chăm sóc ân cần nhỏ nhất của người cũng khiến ta ấm lòng và giúp thắp sáng lại niềm tin hạnh phúc.

(Trích từ ấn phẩm "Hạnh phúc tại tâm"

Tác giả Đức Pháp Vương Gyalwang Drukpa

Drukpa Việt Nam biên dịch và phát hành)

Mời các bạn đón đọc bài tiếp theo: An trú trong hiện tại

Đọc lại bài trước ấn vào đây.