7. Thiền là gì?

Trong cuộc sống có rất nhiều yếu tố bên ngoài mà chúng ta không thể kiểm soát được, ngược lại, chúng thường chi phối ta, khiến ta phải chịu khổ đau (xem mục Tứ diệu đế - Khổ đế). Tuy nhiên, điều mà chúng ta hoàn toàn có thể kiểm soát được là các trạng thái tâm mình. Bằng cách thực hành các phương pháp thiền, chúng ta có thể thay đổi và chuyển hóa tâm theo hướng tích cực. Tâm được điều phục, rèn luyện và trưởng dưỡng sẽ trở nên an định, tỉnh giác, tập trung, sáng suốt giúp chúng ta có thể nhìn thấy bản chất thực tế của mọi sự vật hiện tượng, đó chính là con đường đưa ta tới chân lý rốt ráo, giải thoát khỏi mọi mê lầm khổ đau.

Vậy, nói một cách đơn giản nhất, thiền là phương pháp hữu hiệu để rèn luyện tâm.

7.1 Những hiểu biết sai lầm về Thiền

Trong khi thiền, chúng ta cố gắng phát triển trí tuệ, học cách để quan sát tâm của bản thân, giảm tâm tiêu cực và phát triển các tâm tích cực. Để phát triển trí tuệ và hiểu biết, chúng ta cần có tâm tĩnh lặng, rõ ràng và tập trung. Chúng ta cần quan sát suy nghĩ của bản thân và các trạng thái tâm thay vì việc đắm chìm trong cảm xúc hoặc trở nên thiên kiến. Chúng ta cần thành thực với chính mình, đối diện và nhìn nhận mọi cảm giác, mọi xúc tình phát khởi trong tâm thay vì việc tự dối lừa bản thân và né tránh những vấn đề không dễ chịu. Hơn thế nữa, để rèn luyện tâm, tập cho tâm thói quen tích cực, chúng ta cần kiên nhẫn, biết chấp nhận, tự tin và nhiệt thành để làm cho tâm an bình. Tất cả các yếu tố này cần cân bằng: trong chừng mực nào đó, chúng ta cần vừa thư thái vừa tập trung, chúng ta cần tránh cả việc rơi vào hai thái cực là uể oải hoặc kích động.

Nhiều người tu tập hiểu biết sai lầm về thiền, khi tu tập thiền nhấn mạnh quá nhiều vào sự tập trung tư tưởng: nếu bạn đang cố gắng đạt được sự tập trung đó, bạn sẽ không kiểm soát được sân giận nếu có người làm phiền bạn. Vẻ đẹp của thiền thực sự ngay cả khi bạn bị người khác làm phiền, bạn vẫn có thể thu xếp không gian và thời gian cho việc thiền.

Một hiểu biết sai lầm khác về thiền là cho rằng chúng ta cần ngừng suy nghĩ. Có lẽ quan điểm này xuất phát từ việc nhấn mạnh trong nhiều trường phái thiền về việc “ngừng suy nghĩ” – Điều đó tương tự như việc cố gắng trải nghiệm một buổi hoàng hôn đẹp trong khi lại đang tự đặt ra nhiều câu hỏi cho bản thân: “Có phải màu của các đám mây làm cho buổi hoàng hôn đẹp, hay hoàng hôn đẹp là do sự tĩnh lặng; tại sao mặt trời lại trở nên màu đỏ …”

Quan điểm về Thiền trong Phật giáo là không phải ngừng suy nghĩ, mà cần thư giãn an trụ trong thực tại, giữ chính niệm để mọi thứ diễn ra theo lẽ tự nhiên vốn có của vạn pháp. Nếu làm được như vậy thì tâm của bạn sẽ trở lên tĩnh lặng trong bất cứ môi trường nào, tựa như một hồ nước trong một cánh rừng thưa. Mọi loài muông thú quý hiếm và tuyệt vời sẽ đến uống nước trong hồ, và bạn sẽ nhìn rõ bản tính của mọi vật. Song bạn sẽ tĩnh lặng. Đây là sự an lạc của Đức Phật.

7.2 Thiền trong Phật giáo

Thiền không phải một phát minh của Đức Phật. Như đã phân tích ở phần đầu, thiền đã được giới thiệu từ nền văn minh Ấn Độ cổ xưa và là một phương pháp được áp dụng rộng rãi bởi nhiều đạo sư của nhiều trường phái khác nhau trên hành trình tâm linh. Cho tới ngày nay, cũng có rất nhiều trường phái thiền và những thực hành khác nhau sử dụng thiền nhằm những mục đích khác nhau. Đó có thể là thiền yoga, mục tiêu tác động một cách tích cực tới thân tâm, giúp cân bằng sức khỏe, năng lượng trong cuộc sống; hay thiền định để giữ tâm sáng suốt, nâng cao năng lực tư duy; thiền tỉnh giác chính niệm để có được sự an lạc và hạnh phúc trong hiện tại, v.v…

Tuy nhiên, theo đạo Phật, thiền là một phương pháp thực hành trưởng dưỡng tâm nhằm mục đích rốt ráo là giác ngộ chân lý, giải thoát sinh tử luân hồi. Những kết quả tích cực khác từ việc thực hành thiền định không hề bị phủ nhận, nhưng đó chỉ là những năng lực nhậm vận có được từ việc trưởng dưỡng tâm, nhưng theo đức Phật, đều không phải là đích đến cuối cùng.

Thiền của Phật giáo là phương pháp thực hành của Đức Phật, đúc kết từ những trải nghiệm của chính Đức Thế tôn trên hành trình tìm cầu chân lý, và thành tựu giác ngộ sau bốn mươi chín ngày thiền định dưới cội Bồ đề.

Theo lịch sử cuộc đời Đức Phật, trên hành trình tu tập gian nan sau khi xuất gia, một hôm thái tử đã tự nghĩ rằng: “Suốt 6 năm qua ta đã thực hành thiền định và khổ hạnh ép xác, tìm kiếm chân lý bên ngoài. Nhưng đều thất bại và không đạt được mục đích. Có lẽ là mục đích ấy, hiện thực ấy, Niết-bàn, nó không nằm ở bên ngoài mà là ở bên trong chính tâm ta”. Suy nghĩ như vậy nên Thái tử đã từ giã những vị thầy yoga, từ giã những người bạn tu khổ hạnh, ra đi một mình, ngồi dưới một gốc cây và bắt đầu thực hành thiền định theo một phương thức mới, “không tìm kiếm chân lý từ bên ngoài mà là từ bên trong”. Với quyết tâm dũng mãnh qua lời nguyện: “Nếu ta không thành công với phương pháp tu tập này, ta quyết sẽ không đứng dậy khỏi chỗ này”. Thái tử đã thực tập phương pháp hướng nội này suốt 49 ngày, cho đến một ngày khi sao mai vừa mọc Ngài hoát nhiên chứng ngộ và trở thành một bậc Toàn giác hay một vị Phật. Bằng cách hướng về nội tâm, Ngài đã khám phá ra được Phật tính – bản chất tâm giác ngộ nơi chính mình. Sự kiện này đánh dấu khởi nguyên của Thiền trong Phật giáo.

7.3 Các phương pháp và trường phái thiền trong Phật giáo

Trong suốt hành trình thuyết pháp độ sinh trải dài 49 năm, Đức Phật đã chỉ dạy tám vạn bốn ngàn pháp môn cho vô số chúng sinh với các trình độ, căn cơ, xuất thân, hoàn cảnh… khác nhau. Hơn nữa, sau khi Đức Phật nhập Niết Bàn, trải qua các lần kết tập Kinh điển, cùng với sự hình thành và phát triển mở rộng của Phật pháp qua nhiều quốc gia lãnh thổ và thời đại, mà hình thành hai khuynh hướng Phật giáo, đó là khuynh hướng Nguyên Thủy và khuynh hướng Phát Triển. Phật giáo Nguyên thủy có khuynh hướng bảo nguyên những lời dạy của chính Đức Phật Thích Ca. Phật giáo Phát Triển lại có khuynh hướng vận dụng rộng rãi giáo lý của đức Phật theo nguyên tắc khế lý khế cơ, nghĩa là trên hợp với Phật lý, dưới ứng với căn cơ của của các tầng lớp quần chúng khác nhau trong xã hội.

Hai khuynh hướng Nguyên Thủy và Phát Triển tuy có một vài quan điểm dị biệt về lập luận và biện pháp, nhưng những nguyên lý cốt lõi nhất mà đức Phật tuyên thuyết thì vẫn là nền tảng chung của cả hai.

Sự phân chia Phật giáo thành hai khuynh hướng như trên không phải là một khuyết điểm, thực ra đó chính là một ưu điểm của Đạo Phật. Nhờ có khuynh hướng Nguyên Thủy mà lời dạy của đức Phật đã được bảo tồn nguyên vẹn cho đến ngày nay. Và nhờ có khuynh hướng Phát Triển mà Đạo Phật có thể vận dụng để đáp ứng nhiều căn cơ trình độ, nhiều xứ sở và nhiều thời đại khác nhau.

Tương tự như vậy, Thiền trong Phật giáo vì thế mà cũng bao gồm nhiều phương pháp, trường phái thiền khác nhau. Tuy có những khác biệt về cách thức, con đường tu tập nhưng tất cả đều cùng chung một mục đích đó là giải thoát cho tâm khỏi mọi sự vướng mắc, ô nhiễm, vô minh, giúp tâm tìm về với bản thể thanh tịnh, giác ngộ nguyên thủy của nó. Điều này cũng chính là con đường thoát khổ luân hồi.

Một cách khái quát, có thể phân chia các phương pháp, trường phái thiền trong Phật giáo như sau:

1. Thiền Nguyên thủy

Căn bản gồm hai phương pháp Thiền định và Thiền tuệ. Thiền định còn được gọi là Thiền samādhi hay thiền chỉ (samatha bhāvanā). Thiền tuệ còn được gọi là Thiền Vipassana hay các tên gọi khác như thiền minh sát, thiền quán.

2. Thiền Trung Quốc và Thiền Nhật Bản.

Thiền tông Trung Quốc có khởi nguyên từ Ấn Độ, do Tổ Bồ đề đạt ma người Ấn Độ truyền sang Trung Quốc vào thế kỷ thứ 6, 7. Tại đây, cùng với sự hấp thụ các yếu tố bản địa và Đạo Lão, Thiền tông trở thành một tông phái lớn, với mục đích trực nhận chân tâm (tức bản thể), tập trung đến kinh nghiệm chứng ngộ mà không phải là những lý luận về giáo pháp. Thiền Tông Trung Quốc nổi tiếng với tôn chỉ: Giáo ngoại biệt truyền, Bất lập văn tự, Trực chỉ chân tâm, Kiến tính thành Phật.

Từ Trung Quốc, Thiền Tông phát triển hưng thịnh tới đời Tổ thứ sáu là Lục tổ Huệ Năng, sau đó hình thành các nhánh khác như Quy ngưỡng, Tào động, Pháp Nhãn, Vân Môn, Lâm Tế và được truyền sang Nhật Bản với sự phát triển rực rỡ của tông Lâm Tế, Tào Động tại Nhật Bản. Đến thời hiện đại, Thiền Nhật Bản trở nên nổi tiếng với thiền sư D.T.Suzuki với bộ Thiền luận, là thiền sư đầu tiên của châu Á giới thiệu một cách có hệ thống Thiền tông đến với phương Tây. Từ đó, thiền được biết đến rộng rãi ở phương Tây dưới cái tên “Zen” (“thiền” theo tiếng Nhật).

Ngoài ra, vì là một phương pháp thực hành căn bản, thiết yếu cho người tu học Phật, thiền xuất hiện trong mọi pháp môn. Chẳng hạn, trong pháp môn Tịnh Độ, thiền chính là phương pháp niệm Phật A Di Đà cho đến “nhất tâm bất loạn”. Hoặc, trong Kim Cương thừa, giới thiệu về thiền “Đại Thủ Ấn” hay “Đại Toàn Thiện”, sự chứng ngộ Trí tuệ Bản lai, trí tuệ bất khả phân với các hiện tượng và tính không.

Trong khuôn khổ giới thiệu về Phật Pháp căn bản, chúng tôi sẽ tập trung trình bày sơ lược về Thiền nguyên thủy dưới đây.

7.4 Thiền định và thiền tuệ

 Trong tiếng Pali, từ 'bhavana' có nghĩa là “sự phát triển” hay “sự tu dưỡng”. Trong Kinh Điển, nó chỉ những phương pháp phát triển và tu dưỡng Tâm, được gọi là “thiền”. Như trên đã nói, có 2 loại thiền, đó là Thiền định và Thiền tuệ.

Việc thực hành thiền định nhắm vào sự phát triển một trạng thái tâm an định, hợp nhất kể như một phương tiện để trải nghiệm an lạc nội tại và làm phát sinh trí tuệ. Còn thiền tuệ nhắm vào việc phát triển trí tuệ trực giác để thấu triệt bản chất của mọi hiện tượng sinh diệt (danh sắc và ngũ uẩn), rốt ráo chứng ngộ chân lý Tứ diệu đế.

Trong hai hệ thống, thiền minh sát được đạo Phật xem như chìa khóa chính đi vào giải thoát, liều thuốc giải trực tiếp nọc độc vô minh nằm dưới mọi khổ đau và trói buộc. Trong khi thiền định được công nhận là sản phẩm chung của cả những hành giả theo Phật giáo lẫn không phải Phật giáo thì thiền tuệ được xem là khám phá của đức Phật và là một đặc điểm vô song của đạo Phật. Tuy nhiên, vì sự phát triển tuệ giác đòi hỏi phải có một mức độ định nào đó và thiền định được dùng để củng cố cho định này nên sự tu tập định khẳng định một vị trí không thể thiếu trong tiến trình thiền của đạo Phật. Hai loại thiền này được tu tập cùng nhau sẽ tạo cho tâm một lợi khí thích hợp cho sự giác ngộ. Với tâm hợp nhất nhờ sự tu tập định và được làm cho bén nhạy, chói sáng bằng sự tu tập tuệ, hành giả có thể tiến hành để đạt đến sự đoạn khổ mà không bị chướng ngại.

a. Thiền Định (Samadhi)

Thiền định( Samadhi hay samatha bhāvanā) là phương pháp gom tâm  trụ vào một đề mục cố định để giữ cho tâm được vắng lặng. Thiền này có mục đích chế ngự 5 chướng ngại của định gọi là triền cái và làm cho tâm an trú, thuộc ba chi phần định trong Bát Chính Đạo tương ứng với ba mức độ định khác nhau: chính tinh tấn – an trú được gọi là chuẩn bị định; chính niệm – an trú được gọi là cận hành định và chính định – an trú được gọi là an chỉ định.

Khi tâm đang tập trung sâu sắc hay “định” vào một đối tượng hành thiền, thì tất cả những chướng ngại của 5 triền cái như:(1) tham dục, (2) sân hận, (3) lười biếng và ngái ngủ, (4) bất an và lo lắng; và (5) nghi ngờ sẽ không có mặt trong tâm, vì tâm đang tập trung vào đối tượng rồi. Khi tâm không còn bị dính những chướng ngại này, người hành thiền cảm thấy được sự tĩnh lặng, yên bình và hạnh phúc.

Phương pháp và đối tượng của Thiền định:

Khi tu tập thiền định, hành giả có thể trụ tâm vào một trong những đề mục cố định như màu trắng, xanh, vàng, đỏ, ánh sáng, hư không, đất, nước, gió, lửa.

Thiền định có 40 đề mục chia thành nhiều nhóm và hành giả có thể chọn bất cứ đối tượng nào trong các nhóm đó để thực hành.

Không giống với Thiền tuệ có đối tượng là thật và có những đặc tính, dấu hiệu của vô thường, khổ và vô ngã, Thiền Định có đối tượng cố định, không thay đổi để “nhử” tâm, “cuốn hút” tâm tập trung vào và bằng cách đó đạt được sự tập trung cao độ hay Định.

Kết quả của việc thiền định

Đem lại những mức độ hạnh phúc, hỷ lạc khi đã đạt được mức độ định như Đại định, Cận Định hay Định An Chỉ và những tầng thiền định: sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền, không vô biên xứ thiền,  thức vô biên xứ , vô sở hữu xứ, phi tưởng phi phi tưởng xứ, sau đó hành giả bắt đầu luyện để đạt thần thông, thiên nhãn thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông và túc mạng thông.

Nhưng những dạng định này chưa giúp cho người hành thiền hiểu rõ một cách đúng đắn về những hiện tượng thân tâm đích thực “đúng bản chất vốn có của chúng”.

Phật Giáo Nguyên Thủy không xem thiền định là cứu cánh hay mục đích cuối cùng vì định chỉ có thể chế ngự các triền cái, giúp ổn định tâm như đá đè cỏ chứ không đoạn tận phiền não khổ đau, không chấm dứt luân hồi sinh tử. Dù vậy định là yếu tố hỗ trợ cho tiến trình Giới, Định, Tuệ đưa đến Đạo, Quả, Niết-bàn, vì vậy, định có mặt trong nhiều pháp môn phẩm trợ đạo: Tứ niệm xứ, tứ chánh cần, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất giác chi, bát chánh đạo.

Tóm lại, thiền định, ở một mức độ nào đó, là rất cần thiết, không thể bỏ qua, nhưng chưa phải là yếu tố rốt ráo, nên chưa đủ để thành tựu cứu cánh giác ngộ giải thoát.

 b. Thiền tuệ (Vipassana)

Trong tiếng Pali, từ “Vipassana” được ghép bởi hai từ “Vi” có nghĩa là “bằng nhiều cách khác nhau” và “passana” có nghĩa là “thấy”. Vì vậy, nguyên chữ “Vipassana” có nghĩa là “thấy bằng nhiều cách khác nhau”. Khi được dùng trong ý nghĩa về “Thiền” thì “Vipassana” có nghĩa là: “thấy mọi đối tượng hay hiện tượng là vô thường , khổ và vô ngã ”.

Phương pháp và đối tượng của Thiền tuệ

Thiền tuệ quán sát bất kỳ quá trình tâm vật lý khởi sinh lên ngay trong khoảnh khắc này. Như vậy việc định tâm không phải được cố định trên một đối tượng riêng lẻ nào, mà trên những khoảnh khắc định tâm (còn gọi là sát-na định) khởi sinh khi tâm không còn dính với năm chướng ngại. Trong lúc này, tâm có thể “lưu ý” bất cứ đối tượng nào nổi lên hay khởi sinh một cách mạnh mẽ, và nó sẽ hé lộ bản chất đích thực của đối tượng đó.

Ở Thiền tuệ, người hành thiền nhấn mạnh vào “