Chương Mười sáu: Thiền định Ba la mật

Chương Mười sáu

Thiền định Ba la mật

Thiền định (1) ba la mật được tóm tắt làm bảy phần: những quán chiếu về lỗi lầm của sự thiếuthiền định và những phẩm tính của việc thực hành nó; tính chất thiết yếu của sự thiền định; các phương diện khác nhau của thiền định; đặc điểm thiết yếu của mỗi phương diện; làm thế nào để phát triển năng lực thiền định; làm thế nào để thiền định được thuần tịnh và kết quả của thiền định.

1. QUÁN CHIẾU VỀ LỖI LẦM CỦA SỰ THIẾU THIỀN ĐỊNH VÀ NHỮNG PHẨM TÍNH CỦA VIỆC THỰC HÀNH NÓ

Những người có các phẩm tính bố thí v.v.. nhưng không thiền định có thể bị các xao lãng chế ngự, và vì thế sẽ bị tổn thương bởi những nanh vuốt sắc nhọn của các ô nhiễm (phiền não). Vì thế Bồ Tát Hạnh nói:

“Những người có tâm thức vô cùng xao lãng sống giữa nanh vuốt của các ô nhiễm.”

Hơn nữa, không có thiền định thì nhận thức thấu suốt (2) sẽ không sinh khởi. Nếu nhận thức thấu suốt không sinh khởi ta hoàn toàn không thể làm lợi lạc chúng sinh (3). Ngọn Đèn Soi sáng Con Đường Giác ngộ nói:

“Nếu ta không đạt được sự an bình kiên cố (4), nhận thức thấu suốt sẽ không sinh khởi. Người không có nhận thức thấu suốt sẽ không có khả năng làm việc cho sự lợi lạc của chúng sinh.”

Hơn nữa, trí tuệ sâu xa sẽ không phát khởi nơi người không có sự thiện xảo trong thiền định. Không có trí tuệ sâu xa ta sẽ không đạt được giác ngộ. Vì thế Thư gởi một người bạn nói:

“Không có trí tuệ sâu xa ở nơi không có thiền định.”

Đối nghịch lại của điều trên là được trang bị sự thiện xảo trong thiền định. Nhờ đó ta sẽ vứt bỏ sự tham muốn đối với những điều tầm thường, nhận thức thấu suốt sẽ sinh khởi và nhiều cánh cửa của thiền định sâu xa (samâdhi) sẽ được mở ra trong tâm thức ta. Vì thế Kinh Bát nhã Ba la mật Cô đọng trong các bài kệ nói:

“Nhờ thiền định, những cảm xúc thấp kém bị vứt bỏ và ta thực sự đạt được sự thông tuệ, nhận thức thấu suốt và thiền định sâu xa.”

Ngoài ra, nhờ thiện xảo trong thiền định, trí tuệ sâu xa sẽ phát triển và nhờ đó mọi ô nhiễm bị đánh bại. Vì thế Bồ Tát Hạnh nói:

“Nhờ nội quán sâu xa của người vô cùng thiện xảo về śamatha, các ô nhiễm hoàn toàn bị đánh bại.”

Ngoài ra, người thiện xảo trong thiền định sẽ có nội quán về ý nghĩa tối hậu và vì thế sinh khởi lòng bi mẫn đối với chúng sinh. Vì thế Kinh Thành tựu Pháp giới nói:

“Nhờ an trú tâm thức trong thiền định, ta sẽ có nội quán về sự tối hậu như nó là. Nhờ quán chiếu sự tối hậu như nó là, các Bồ Tát sẽ thể nhập trạng thái vô cùng bi mẫn đối với chúng sinh.”

Ngoài ra, nhờ thiền định ta sẽ thiện xảo trong việc an lập tất cả những người đang tu tập trong sự giác ngộ dưới sự dẫn dắt của ta. Vì thế Đại Thừa Trang nghiêm Kinh Luận nói:

“Hơn nữa, nhờ thiền định đích thực đó, ta an lập tất cả những người thuộc ba loại giác ngộ (5).”

2. TÍNH CHẤT THIẾT YẾU CỦA SỰ THIỀN ĐỊNH

Bản tánh đích thực của nó là śamatha (sự kiên cố và an bình) (6): Tâm nghỉ ngơi ở bên trong và nhất tâm trên đức hạnh. Vì thế tiết mục bàn về định nghĩa trọng yếu của thiền định trong Bồ tát Địa nói:

“Đó là tâm quay vào bên trong, ngơi nghỉ nhất tâm trong đức hạnh.”

Loại thiền định đó được thành tựu nhờ việc giải trừ những yếu tố không thích hợp với nó – những phóng dật to lớn. Điều này đòi hỏi sự biệt lập, bởi thân cần biệt lập với công việc xã hội và tâm cần biệt lập với các tư tưởng. Vì thế Bồ Tát Hạnh nói:

“Với thân và tâm biệt lập, các tư tưởng sẽ không xuất hiện.”

2a. Thân thể biệt lập với công việc xã hội

Tiết mục này được đề cập qua sáu chủ đề: những đặc điểm thiết yếu, các nguyên nhân và sự tai hại của công việc xã hội và những đặc điểm thiết yếu, các nguyên nhân và lợi lạc của sự biệt lập.

2.a1. Đặc điểm thiết yếu của công việc xã hội là bị xao lãng bởi con cái, vợ (chồng), những người quen biết hay của cải của ta.

2.a2. Nguyên nhân của công việc xã hội là sự tham luyến, nghĩa là bám luyến những người như vợ (chồng), gia đình v.v.., bám luyến vào vật chất như thực phẩm, quần áo v.v.. và bám luyến vào thanh danh và sự kính trọng chẳng hạn như lời khen ngợi của những người khác v.v.. Bởi những bám luyến như thế ta không thể thoát khỏi công việc xã hội. Vì thế có câu nói: “Do bởi sự vướng mắc và tham luyến của cải vật chất, ta không thể buông bỏ thế giới.”

2.a3. Sự tai hại của công việc xã hội nên được hiểu một cách tổng quát và cụ thể.

~ Tai hại nói chung do công việc xã hội gây ra ~

Như có nói trong Kinh Chân thành Khẩn cầu:

“Di Lặc! Công việc xã hội có hai mươi khiếm khuyết. Đó là gì? Ta không làm chủ được thân thể của mình, không làm chủ được lời nói của mình, không làm chủ được tâm thức của mình, các ô nhiễm phát triển, bị nhơ uế bởi sự chuyện trò thế tục, có thể bị những ảnh hưởng tiêu cực, bị xao lãng, sẽ không đạt được những kết quả trong thiền định śamatha và vipaśyanâ (7)…” v.v..

~ Những tai hại cụ thể của công việc xã hội ~

Bị tổn hại bởi sự bám luyến vào con người, ta sẽ không đạt được giác ngộ. Kinh Nguyệt Đăng nói:

“Chịu thua các dục vọng của ta, ta trở nên tham luyến con cái, vợ (chồng) và tùy thuộc vào đời sống gia đình tầm thường, và vì thế chẳng bao giờ đạt được giác ngộ tuyệt hảo và tối thượng.”

Bồ Tát Hạnh cũng nói về điều này:

“Bởi bám luyến các chúng sinh, mục đích tối thượng hoàn toàn bị tiêu diệt.”

Vì thế ta nên rũ sạch sự bám luyến vào những người này. Như có nói:

“Họ không mang lại lợi lạc cho ta mà ta cũng không làm lợi ích cho họ; vì thế khéo tránh xa người chưa thuần thục!”

Về những lợi lạc của việc từ bỏ những bám luyến này, Kinh Nguyệt Đăng nói:

“Giác ngộ viên mãn không khó tìm thấy đối với những người đã thoát khỏi sự bám luyến vào vợ chồng và con cái, khiếp sợ đời sống gia đình, thực sự rũ sạch nó. ”

Tổn hại do những bám luyến vào vật chất và bám luyến vào thanh danh có hai loại: ta không thể bảo đảm là sẽ giữ gìn được chúng và chúng bao hàm sự đau khổ. Bồ Tát Hạnh nói về sự tham luyến vật chất:

“Ta hoàn toàn không biết điều gì sẽ xảy ra cho của cải và thanh danh mà ta từng tích tập.”

Về sự tham luyến thanh danh, quyển sách này nói:

“Mọi đối tượng mà ta tham luyến sẽ mang lại cho ta vô vàn đau khổ.”

2.a4. Đặc điểm thiết yếu của sự biệt lập là thoát khỏi công việc xã hội.

2.a5. Nguyên nhân của sự biệt lập là an trú trong cô tịch ở một nơi hẻo lánh. Nơi hẻo lánh là những nơi như các mộ địa, rừng rậm, hang động, đồng cỏ v.v.. Một nơi cô tịch phải cách xa khu định cư của người thế tục một tầm nghe, nghĩa là bằng 500 lần độ dài của một cây cung (8). Trong Atì- đạt-ma-câu-xá luận có nói:

“Một nơi được coi là hẻo lánh khi nó nằm ngoài tầm nghe, nghĩa là cách xa 500 lần độ dài của một cây cung.”

2.a6. Những lợi lạc của sự biệt lập. Khi đã từ bỏ công việc xã hội và an trụ ở một nơi biệt lập vì sự giác ngộ của bản thân và tất cả chúng sinh, ta sẽ nhận được nhiều lợi lạc: đó là cách tốt nhất để phụng sự và tôn kính các bậc giác ngộ, tâm ta sẽ thoát khỏi sinh tử, ta sẽ rũ sạch tám mối bận tâm thế tục, các ô nhiễm sẽ không được nuôi dưỡng và thiền định sẽ trở thành một phần của sự hiện hữu của ta. Những lợi lạc này sẽ được giải thích từng điểm một.

~ Đó là cách tốt đẹp nhất để phụng sự và tôn kính chư Phật ~

So với việc cúng dường thực phẩm, nước uống, hoa v.v.. thì việc chỉ đi bảy bước về phía ẩn thất

do bởi Bồ đề tâm, với ý hướng an trụ trong ẩn thất để làm lợi lạc chúng sinh sẽ khiến chư Phật hoàn toàn thuần tịnh và viên mãn hài lòng hơn rất nhiều. Vì thế Kinh Nguyệt Đăng nói:

“Thực phẩm, nước uống, hoa, hương và các vòng hoa không phải là cách tốt nhất để phụng sự và tôn kính Đấng Chiến Thắng, bậc tuyệt hảo trong tất cả. So với người cúng dường những vật phẩm trên thì người khát khao giác ngộ và chán ngán sự xấu ác của cuộc đời lệ thuộc, bước đi bảy bước về một ẩn thất với ý hướng an trụ ở đó để làm lợi ích chúng sinh có công đức to lớn và tốt lành hơn rất nhiều.”

~ Tâm ta sẽ rũ sạch sinh tử và tám mối bận tâm thế tục (9) và