Phần hai: Nền tảng - Chương hai: Một hiện hữu làm người quý báu

PHẦN HAI:

NỀN TẢNG

CHƯƠNG HAI
MỘT HIỆN HỮU LÀM NGƯỜI QUÝ BÁU

Bởi tất cả chúng sinh đều có bản tánh giác ngộ này, ta có thể tự hỏi là năm loại (phi-nhân) (1) có thể đạt được Phật quả hay không. Thực ra thì họ không thể. (2) Loại chúng sinh tuyệt hảo nhất mà sự hiện hữu của họ tạo nên một nền tảng thích hợp cho việc đạt được Phật quả, được mô tả là có một hiện hữu làm người quý báu. Các chúng sinh này được phú bẩm hai loại đặc tính vật lý (“những tự do” và “thuận lợi”) và ba loại niềm tin là đặc tính thuộc về tâm của họ. Điều này được tóm tắt như sau:

“Nền tảng tuyệt hảo nhất được tóm tắt trong năm điểm: các tự do, thuận lợi, xác tín, ước nguyện và trong sáng. Trong đó hai điểm thuộc về vật lý (thân) và ba điểm thuộc về tâm.”

1. Những Tự do

Đây là những sự tự do bởi ta thoát khỏi tám điều kiện bất lợi. Theo saddharmasmrtyupasthâna

(Kinh Giáo Pháp Siêu việt về sự Hồi tưởng Trong trẻo) thì các bất lợi này là:

“Tám trạng thái bất lợi: ở trong một trạng thái-địa ngục, (3) một tinh linh đói khát (ngạ quỷ), (4) một súc sinh, một người hoang dã, một vị trời trường thọ, (5) là người chấp giữ các tà kiến, sinh trong thời đại không có chư Phật (6) hay là người gặp trở ngại trầm trọng trong sự hiểu biết.” (7)

Vì sao những trạng thái này được coi là không thuận lợi cho việc đạt được giác ngộ? Các trạng thái địa ngục thì không thích hợp bởi họ trải nghiệm một nỗi khổ triền miên, các trạng thái tinh linh đói khát (ngạ quỷ) không thích hợp bởi nỗi thống khổ trong tâm họ và trạng thái súc sinh cũng thế bởi các súc sinh hoàn toàn bị một sự vô minh to lớn sai sử. Ba trạng thái này cũng không có sự tự trọng (8) hay một cảm thức hổ thẹn (9). Những chúng sinh trong các trạng thái này không thực sự có khả năng thực hành Pháp bởi những khiếm khuyết đã kể ở trên làm cho cuộc đời họ nói chung không thích hợp với việc đó.

“Các vị trời trường thọ” là những vị trời không có nhận thức. Họ không có khả năng thực hành Pháp (10) bởi tâm họ không thể chuyên chú vào việc đó – sự liên tục của ý thức của họ, cùng với những hoạt động liên quan trong tâm thức, bị đình hoãn. Ngoài các vị trời này, các vị trời dục giới (11) sống lâu hơn loài người, và vì thế cũng được bao gồm trong loại này. Thật ra, tất cả các  vị trời ở trong tình trạng bất lợi bởi họ bám luyến vào những tiện nghi mà họ trải nghiệm trong thế giới của họ. Sự bám luyến khiến họ không thích hợp với một sự truy cầu đức hạnh mãnh liệt. Về mặt này, mức độ tương đối hạn hẹp của đau khổ hiển nhiên trong đời sống làm người của ta là một phẩm tính, vì nó làm sinh khởi sự chán ngán sinh tử, chế ngự tánh kiêu ngạo, làm phát khởi lòng bi mẫn đối với chúng sinh và khiến ta tránh xa hành động xấu ác và hiểu rõ giá trị của đức hạnh. Điều này cũng được nhắc đến trong bodhicaryâvatâra (Bồ Tát Hạnh):

“Hơn nữa, đau khổ là một phẩm tính. Sự mỏi nhọc đối với thế gian sẽ giải trừ thái độ kiêu mạn, lòng bi mẫn sẽ tuôn trào đối với những người bị vướng kẹt trong sinh tử, và khi tránh xa sự bất thiện, ta sẽ vui thích đức hạnh.”

Ở trên đã giải thích vì sao bốn loại hiện hữu phi-nhân hoàn toàn không có tự do (để làm việc hướng về giác ngộ). Những điều này cũng đúng đối với vài loại người. Những loại người không có tự do là:

những người hoang dã, bởi họ không thể liên lạc với các vị Thầy tâm linh,

những người người chấp giữ các tà kiến, bởi họ gặp khó khăn trong việc hiểu rõ đức hạnh là nguyên nhân của việc tái sinh trong những trạng thái tốt đẹp hơn và của sự giải thoát.

những người sinh trong thời đại không có chư Phật, bởi không có các giáo lý về hành động đúng đắn và không đúng đắn và

những người gặp trở ngại trầm trọng trong sự hiểu biết, bởi những trở ngại này khiến họ không thể hiểu giáo lý giải thích điều gì đáng làm và điều gì có hại.

Tự do vô cùng tốt lành là thoát khỏi tám điều trên.

2. Những Thuận lợi

Có mười thuận lợi: năm thuận lợi cá nhân và năm thuận lợi ở ngoài ta.

2a. Năm thuận lợi cá nhân
 

Các thuận lợi này được mô tả là: “là một con người, sinh ra ở một nơi trung tâm, đầy đủ khả năng, không bị lạc vào những hành động tệ hại nhất và tin tưởng ở điều đúng đắn.”

Là con người có nghĩa là được sinh ra giống như những người khác, với những bộ phận của người nam hay nữ bình thường.

Được sinh ở một nơi trung tâm nghĩa là được sinh ở một nơi có những thánh nhân dẫn dắt ta.

Đầy đủ khả năng nghĩa là bởi không ngu si hay bị phiền não do sự trở ngại trong việc truyền đạt, ta có trí thông minh cần thiết để thực sự thực hành đức hạnh.

Không bị lạc vào hành động tệ hại nhất có thể xảy ra nghĩa là không phạm vào “các hành động có hậu quả tức thời. (12)”

Tin tưởng ở điều đúng đắn nghĩa là tin tưởng ở điều hoàn toàn tốt lành – Giáo Pháp cao quý do Đức Phật tuyên thuyết; phương pháp làm chủ bản thân.
 

“Đức Phật đã xuất hiện trong thế giới của ta,

Giáo Pháp cao quý đã được giảng dạy,

Giáo lý của Pháp cao quý vẫn còn hiện hữu,

có những bậc hộ trì các giáo lý hiện hành đó và

có những vị khác (13) là nguồn hứng khởi của lòng từ và bi.”
 

Người sở hữu mười thuận lợi này, là những thuận lợi liên quan đến hoàn cảnh và môi trường xung quanh của họ, được gọi là “người có những thuận lợi vô cùng tốt lành.” Một hiện hữu làm người quý báu nhất là người được phú bẩm những tự do và thuận lợi này. Vì sao nó được gọi là “vô cùng quý báu”? Nó được gọi như thế là bởi khó gặp (14) và vô cùng lợi lạc và hữu ích, những phẩm tính của hiện hữu làm người quý báu này có thể so sánh với những phẩm tính của một viên

ngọc như ý.

“khó gặp”

Trong bodhisattvapitaka (Bồ Tát Tạng) có nói:

“Khó có được một hiện hữu làm người và khó duy trì sinh lực của con người. Khó nhận được

Giáo Pháp cao quý và một vị Phật khó hiển lộ.”

Trong Kinh Đại Bi Liên Hoa cũng nói:

“Khó gặp được một hiện hữu làm người. Khó gặp được loại tự do tối hảo và khó có việc một vị

Phật xuất hiện trong thế gian. Khó khát khao những phẩm tính đức hạnh và cũng khó gặp được

những lời cầu nguyện hoàn hảo nhất.”

Trong gandavyûhasûtra (Kinh Hoa Nghiêm) cũng nói:

“Khó tránh được tám hoàn cảnh bất lợi; khó làm một con người; cũng khó có sự tự do tối hảo, trong mọi sự đầy đủ của nó. Khó có việc một vị Phật hiển lộ, khó có những khả năng hoàn hảo và khó học được Phật Pháp; cũng khó hỗ trợ các thánh nhân. Khó có những vị Thầy tâm linh có phẩm tính đích thực. Khó thực hành đúng đắn giáo lý truyền thống về cuộc đời tốt lành nhất; khó duy trì một cách sinh nhai đúng đắn và trong thế giới con người, khó thực hiện nghiêm túc những điều tương ưng với Pháp.”

Ngoài ra, trong Bồ Tát Hạnh có nói:

“Những tự do và thuận lợi này vô cùng hiếm có.”

Điều gì có thể minh họa sự hiếm có này, nó hiếm có đối với ai và vì sao một điều như thế hiếm có? Bồ Tát Hạnh đưa ra một ví dụ:

“Vì thế, Đấng Chiến Thắng Siêu việt đã nói rằng làm một con người thì hiếm có (hi hữu) như cơ hội của một con rùa chui đầu vào một cái ách gỗ đang trôi lềnh bềnh trên một đại dương xáo động.”

Trích dẫn này xuất xứ từ đâu? Trong “Kinh Tuyệt hảo”